A vera carità
Marc Chagall
L’ùltima volta, u Rivaritu Antonu parlava di a signora Minnìa d’Arcusà è di u piuvanu di Canali, preti Francescu chì ùn si lasciava micca intimurì da edda è li ribattìa u so chjodu senza tanti cari di mamma. Stemu à senta à u Rivaritu Antonu :
– Sapeti micca, o amicu, chì preti Francescu avarà pisatu dui centu cinquanta libri à u minimu. Cù l’àbitu neru, è cintu, parìa una botti vistuta chì viaghjava. Ma ùn era micca ingrussatu in issa manera d’aria pura è d’acqua sìmplicia. Manghjava à dui mani è mastacciava à quattru canteghji. Sottu à u so baveddu li pindìa una valetta à trè ranghi. I so ochji èrani frudanati di sevu è u so nasu tamant’è un peru era sempri rossu infiaratu.
Pà a manghjùscula era à a mani. Ùn bramava micca dirrati rari è strani. S’accuntintava di ciò chì vinìa. Ma a so campazioni maiò era u tianu di carri è di poma. Quand’e dicu u tianu, ci vò à intenda una bedda tianata, una grossa tianata. Cù i so quattru libri di carri vaccina è un mezu bacinu di poma. Si tuccava a salsa cù tamanti fetti di pani. Fin tantu ad avè compiu l’ùltima liccatura, ùn dismittìa. Più ci n’era, più facìa falà. Ad ogni buccata sciucchittava a lingua è si licchittava svultendu l’ochja.
Nantu à l’affari di u tianu, nimu si pudìa metta cun eddu, nè par parlanni nè par manghjanni. Par eddu inghjotta un pomu era quant’è à sguillà un piseddu. U manghjà era u so più beddu discorra. In pùlpitru ùn s’avvacarava tantu à spizzicà i quistioni ghjisgiali. Ùn s’era fattu croci chì a messa era compia. Ùn andeti à pinsà ch’eddu fussi statu un preti miscridenti. Cacciatu issu difittucciu nantu à u manghjà, era un omu degnu. È in a so parochja ùn c’era un pòvaru chì si lagnessi d’eddu. Aiutava à chì stava à bisognu, ma senza essa vistu. Purtava è dava à l’appiattu. D’altrondi dicìa sempri chì a vera carità nimu a devi veda.
È puru certi malvasgi u si vulìani piglià in risa. Hè accaduta chì dui parsoni ani smizatu un bigliettu. Ognunu hè andatu cù una mità di u bigliettu. Eddu si n’hè avvistu, ma ùn hà dittu nudda ; à tremindù l’hà sbarrattatu u bigliettu com’è ch’eddu fussi unitu. L’hè sirvuta da lizzioni à i dui mascalzoni chì ani capitu chì u preti avìa sculifatu i so facizii.
Qualchì tempi dopu, sò vultati à a so faccia è si sò pintuti. Tandu eddu dissi : “Vi pardongu, ma a pròssima volta ch’edda m’abbisogna, m’aiutareti ad achjappammi à u cavaddu”.
È, par appuntu, a signora Minnìa l’avìa chjamatu à una cuddazioni ch’edda avìa urdinatu par Pasqua Rosa. A sera in nanzi, preti Francescu avìa appustatu un cavaddu, ma avìa vulsutu batta, chì nimu li vulìa pristà cavaddu. Da tamanta grivezza i dumava tutti. Si volsi metta in carità è comu eddu era bravu è servizièvuli, li dispiacìa à i paisani à ùn porghjali aiutu. Faci chì u cavaddu era buscu. Sicura l’avìa luttata par avellu, ma u peghju era ancu à ghjunghja. Da par eddu, era un gattivu pinsacci à cavalcà u cavaddu.
A mani, quand’edda spichjava l’alba, sò vinuti l’òmini, ani liatu di funa a vita di preti Francescu. A funa ghjiculava nantu à a tagliola di u sulaghjolu di a casa di u preti. L’òmini si sò attaccati à a funa ed ani alzatu in pesu u preti. Ani fattu passà u cavaddu sottu, ed ani lintatu a funa. Cusì u preti hè fermu achjappatu. Ma s’hè intesu trizinà u spinu di u cavaddu. Andàvani à u passu di a ghjaddina chì u preti timìa d’ùn cascà, eppo’ in ogni modu u cavaddu ùn a di facìa ad andà più lestra. Ùn c’era pinseri chì u preti si varchessi par strada. Par infattà à Ghjesù Cristu in parsona ! Cuntètila puri, chì dopu li tuccava à viaghjà à pedi.
Strada facendu battaleghja senza mai tacia. Dici u rusariu è in u tramezu bulieghja l’avvenimenti di u paesi. Eppo’, ogni tantu, incorda i catineddi è intona un innu o u Kyrie di a messa di morti. Hè par eddu a megliu midicina da àprali a bocca di u stòmacu è da campà cù beddu umori. Pensa ch’eddu avìa pussutu essa canònicu, ma allora chì hè numicu capitali cù u vescu ! Com’è ancu avìa pussutu essa vescu, s’eddu avissi cunnisciutu calchì papa di Roma. È li sarìa piaciuta di campà in paparìa, cù tutta una stola di servi intornu. Ma ùn si sarìa micca sciappatu u capu cù tutti issi dibàttiti teològichi chì ròmpini i stacchi è ancu a divuzioni. Avarìa curatu u so vignali.
Ma di colpu ci pensa. U papa stà in cità, ed hè sicura chì vignali ùn n’hà. “Madonna, ma allora chì vitaccia ! Issa paparìa hè una vera prighjunìa. Megliu eiu cà eddu ! Eiu ùn bramu quissi l’onori è quissi i sfrosgi. Sò un preti puvareddu è m’accuntentu di u me pocu”.
Sviluppendu issa filusufìa simpàtica, preti Francescu, achjappatu, sbocca quì in piazza. È, par varcallu, hè a listessa sinagoga di Canali. A videti, a tagliola chì hè in cima di a quatrera di a casa di a signora Minnìa, hà ghjuvatu da aiutà à scavalcà à preti Francescu. Hà sposu u preti in terra sudendu è tarminendu è s’asciuvava cù a cinta di l’àbitu. È a cinta stinghjendu, ferma tuttu mascaratu com’è s’eddu si fussi sfracicatu l’amuri in faccia.
A signora Minnìa chì era persuasa d’essa donna di galateiu, affaccava sùbitu à salutallu. Smanittava è sculiturtava parlendu. Era dighjà pronta, chì s’avvicinava l’ora di a messa parata. Preti Francescu a fighjulava è stava attenti à ùn rida màsimu chì, cù a spigliatura ch’edda s’era fatta, c’era propiu da piglià i paesi. S’era ingarmigliatu i capeddi è l’avìa accolti in capu com’è un muchju pinzutu è tuttu infrisgittatu. Era persuasa di suvità a moda chì currìa tandu. Parlendu appinzava è appinzava i labra, l’accuglìa, è si facìa spezia d’una buccuccia, com’è un culu di ghjaddina. S’era maschittata d’un culori rossu chì parìa briaca.
Preti Francescu pinsava : “Ma andarà à a messa o à carnavali ? Sò po miràculi com’edda si torra ! Ùn sarìa mancu mala, ma cù tutti issi furnimenti in capu è issu scialbu in faccia ci saria da sbuttà à rida”. Preti Francescu avìa a risaredda, ma neci ch’eddu t’avìa u caldu, si tinìa un fazzulettu nantu à a bocca.
Com’è u soli pichjava, i ziteddi chì vulìani bè à preti Francescu èrani attratti cù un paracqua. Èrani uni pochi di sgaiuffi sciolti di lingua. Par istrada, fianchizzàvani à preti Francescu franchèndulu da u soli cù u paracqua. I ziteddi chì sapìani chì u misseri avarìa datu u so postu in paradisu par un tianu, parlàvani trè eddi di a cuddazioni chì i donni appruntàvani in casa à a signora Minnìa.
Ma parlendu d’edda, i ziteddi dicìani : “A signora Minnona”. Ma preti Francescu s’asciuvava di fazzulettu è facìa neci d’ùn senta. Facìa neci d’ùn senta, chì ùn li cunvinìa di palisà u so intaressu, ma andeti puri chì appinzava l’arechji.
Avìani missu ad arrusta in u forru dui agneddi. Ma parlendu di l’agneddi sburràvani. “Chì aveti à rida, o zitè ? preti Francescu ùn si poti tena di dumandà. U più chjucu, ma u più inchietu li dissi : “O missè, v’aghju da cuntà a passata accaduta stamani ind’è a signora. A serva era incaricata di lavà i civi di l’agneddi à a funtana vechja. Hà presu a prima civa, l’hà missa in un cunconu è u purtava in capu. Viaghjava scuciurata cantendu è saltendu.
Ma à tempu ghjuntu sottu à u muraglionu di piazza, si cala u falcu chì ariava è li cogli a civa. Si n’hè avvista sùbitu chì u cunconu era sbiutatu. È sapìa chì, vultatu in casa, a signora l’avìa da liticà. O tinta ad edda ! Ancu un pocu è a signora a ciuffieghja. “Brutta scunciatura, t’aghju da fà veda eiu !” Allora a siconda civa l’hà purtata in capu a signora. Ebbè, quand’edda passava quà sottu à u muraglionu, u falcu si cala dinò è li cogli a civa à l’ochja à l’ochja. L’avìati vulsuta senta. Hè passata par piazza infanfata. Hà presu u cunconu è l’hà cummaccatu nantu à u scalonu”.
À u preti li dispiacìa chì u falcu avissi rapitu tremindù civi. Quantunqua era ingordu. Avenni lasciatu una almancu.
Ancu di grazia firmàvani i cuscotti arrustiti. Li vinìa a bocca in suchju è li trimava u cori in pettu pinsènduci. Ma li falava u sudori ghjilatu chì avà ci vulìa ad entra in ghjesgia à cantà a messa parata. Ma l’avìa da taglià à l’accortu. Ùn c’era primura d’allungalla cù l’incensu è i salmi. Quandu u preti sposi u pedi nantu à u zogliu, sunava u terzu. Ma eddu pinsava dighjà à a cuddazioni.
– Sapeti micca, o amicu, chì preti Francescu avarà pisatu dui centu cinquanta libri à u minimu. Cù l’àbitu neru, è cintu, parìa una botti vistuta chì viaghjava. Ma ùn era micca ingrussatu in issa manera d’aria pura è d’acqua sìmplicia. Manghjava à dui mani è mastacciava à quattru canteghji. Sottu à u so baveddu li pindìa una valetta à trè ranghi. I so ochji èrani frudanati di sevu è u so nasu tamant’è un peru era sempri rossu infiaratu.
Pà a manghjùscula era à a mani. Ùn bramava micca dirrati rari è strani. S’accuntintava di ciò chì vinìa. Ma a so campazioni maiò era u tianu di carri è di poma. Quand’e dicu u tianu, ci vò à intenda una bedda tianata, una grossa tianata. Cù i so quattru libri di carri vaccina è un mezu bacinu di poma. Si tuccava a salsa cù tamanti fetti di pani. Fin tantu ad avè compiu l’ùltima liccatura, ùn dismittìa. Più ci n’era, più facìa falà. Ad ogni buccata sciucchittava a lingua è si licchittava svultendu l’ochja.
Nantu à l’affari di u tianu, nimu si pudìa metta cun eddu, nè par parlanni nè par manghjanni. Par eddu inghjotta un pomu era quant’è à sguillà un piseddu. U manghjà era u so più beddu discorra. In pùlpitru ùn s’avvacarava tantu à spizzicà i quistioni ghjisgiali. Ùn s’era fattu croci chì a messa era compia. Ùn andeti à pinsà ch’eddu fussi statu un preti miscridenti. Cacciatu issu difittucciu nantu à u manghjà, era un omu degnu. È in a so parochja ùn c’era un pòvaru chì si lagnessi d’eddu. Aiutava à chì stava à bisognu, ma senza essa vistu. Purtava è dava à l’appiattu. D’altrondi dicìa sempri chì a vera carità nimu a devi veda.
È puru certi malvasgi u si vulìani piglià in risa. Hè accaduta chì dui parsoni ani smizatu un bigliettu. Ognunu hè andatu cù una mità di u bigliettu. Eddu si n’hè avvistu, ma ùn hà dittu nudda ; à tremindù l’hà sbarrattatu u bigliettu com’è ch’eddu fussi unitu. L’hè sirvuta da lizzioni à i dui mascalzoni chì ani capitu chì u preti avìa sculifatu i so facizii.
Qualchì tempi dopu, sò vultati à a so faccia è si sò pintuti. Tandu eddu dissi : “Vi pardongu, ma a pròssima volta ch’edda m’abbisogna, m’aiutareti ad achjappammi à u cavaddu”.
È, par appuntu, a signora Minnìa l’avìa chjamatu à una cuddazioni ch’edda avìa urdinatu par Pasqua Rosa. A sera in nanzi, preti Francescu avìa appustatu un cavaddu, ma avìa vulsutu batta, chì nimu li vulìa pristà cavaddu. Da tamanta grivezza i dumava tutti. Si volsi metta in carità è comu eddu era bravu è servizièvuli, li dispiacìa à i paisani à ùn porghjali aiutu. Faci chì u cavaddu era buscu. Sicura l’avìa luttata par avellu, ma u peghju era ancu à ghjunghja. Da par eddu, era un gattivu pinsacci à cavalcà u cavaddu.
A mani, quand’edda spichjava l’alba, sò vinuti l’òmini, ani liatu di funa a vita di preti Francescu. A funa ghjiculava nantu à a tagliola di u sulaghjolu di a casa di u preti. L’òmini si sò attaccati à a funa ed ani alzatu in pesu u preti. Ani fattu passà u cavaddu sottu, ed ani lintatu a funa. Cusì u preti hè fermu achjappatu. Ma s’hè intesu trizinà u spinu di u cavaddu. Andàvani à u passu di a ghjaddina chì u preti timìa d’ùn cascà, eppo’ in ogni modu u cavaddu ùn a di facìa ad andà più lestra. Ùn c’era pinseri chì u preti si varchessi par strada. Par infattà à Ghjesù Cristu in parsona ! Cuntètila puri, chì dopu li tuccava à viaghjà à pedi.
Strada facendu battaleghja senza mai tacia. Dici u rusariu è in u tramezu bulieghja l’avvenimenti di u paesi. Eppo’, ogni tantu, incorda i catineddi è intona un innu o u Kyrie di a messa di morti. Hè par eddu a megliu midicina da àprali a bocca di u stòmacu è da campà cù beddu umori. Pensa ch’eddu avìa pussutu essa canònicu, ma allora chì hè numicu capitali cù u vescu ! Com’è ancu avìa pussutu essa vescu, s’eddu avissi cunnisciutu calchì papa di Roma. È li sarìa piaciuta di campà in paparìa, cù tutta una stola di servi intornu. Ma ùn si sarìa micca sciappatu u capu cù tutti issi dibàttiti teològichi chì ròmpini i stacchi è ancu a divuzioni. Avarìa curatu u so vignali.
Ma di colpu ci pensa. U papa stà in cità, ed hè sicura chì vignali ùn n’hà. “Madonna, ma allora chì vitaccia ! Issa paparìa hè una vera prighjunìa. Megliu eiu cà eddu ! Eiu ùn bramu quissi l’onori è quissi i sfrosgi. Sò un preti puvareddu è m’accuntentu di u me pocu”.
Sviluppendu issa filusufìa simpàtica, preti Francescu, achjappatu, sbocca quì in piazza. È, par varcallu, hè a listessa sinagoga di Canali. A videti, a tagliola chì hè in cima di a quatrera di a casa di a signora Minnìa, hà ghjuvatu da aiutà à scavalcà à preti Francescu. Hà sposu u preti in terra sudendu è tarminendu è s’asciuvava cù a cinta di l’àbitu. È a cinta stinghjendu, ferma tuttu mascaratu com’è s’eddu si fussi sfracicatu l’amuri in faccia.
A signora Minnìa chì era persuasa d’essa donna di galateiu, affaccava sùbitu à salutallu. Smanittava è sculiturtava parlendu. Era dighjà pronta, chì s’avvicinava l’ora di a messa parata. Preti Francescu a fighjulava è stava attenti à ùn rida màsimu chì, cù a spigliatura ch’edda s’era fatta, c’era propiu da piglià i paesi. S’era ingarmigliatu i capeddi è l’avìa accolti in capu com’è un muchju pinzutu è tuttu infrisgittatu. Era persuasa di suvità a moda chì currìa tandu. Parlendu appinzava è appinzava i labra, l’accuglìa, è si facìa spezia d’una buccuccia, com’è un culu di ghjaddina. S’era maschittata d’un culori rossu chì parìa briaca.
Preti Francescu pinsava : “Ma andarà à a messa o à carnavali ? Sò po miràculi com’edda si torra ! Ùn sarìa mancu mala, ma cù tutti issi furnimenti in capu è issu scialbu in faccia ci saria da sbuttà à rida”. Preti Francescu avìa a risaredda, ma neci ch’eddu t’avìa u caldu, si tinìa un fazzulettu nantu à a bocca.
Com’è u soli pichjava, i ziteddi chì vulìani bè à preti Francescu èrani attratti cù un paracqua. Èrani uni pochi di sgaiuffi sciolti di lingua. Par istrada, fianchizzàvani à preti Francescu franchèndulu da u soli cù u paracqua. I ziteddi chì sapìani chì u misseri avarìa datu u so postu in paradisu par un tianu, parlàvani trè eddi di a cuddazioni chì i donni appruntàvani in casa à a signora Minnìa.
Ma parlendu d’edda, i ziteddi dicìani : “A signora Minnona”. Ma preti Francescu s’asciuvava di fazzulettu è facìa neci d’ùn senta. Facìa neci d’ùn senta, chì ùn li cunvinìa di palisà u so intaressu, ma andeti puri chì appinzava l’arechji.
Avìani missu ad arrusta in u forru dui agneddi. Ma parlendu di l’agneddi sburràvani. “Chì aveti à rida, o zitè ? preti Francescu ùn si poti tena di dumandà. U più chjucu, ma u più inchietu li dissi : “O missè, v’aghju da cuntà a passata accaduta stamani ind’è a signora. A serva era incaricata di lavà i civi di l’agneddi à a funtana vechja. Hà presu a prima civa, l’hà missa in un cunconu è u purtava in capu. Viaghjava scuciurata cantendu è saltendu.
Ma à tempu ghjuntu sottu à u muraglionu di piazza, si cala u falcu chì ariava è li cogli a civa. Si n’hè avvista sùbitu chì u cunconu era sbiutatu. È sapìa chì, vultatu in casa, a signora l’avìa da liticà. O tinta ad edda ! Ancu un pocu è a signora a ciuffieghja. “Brutta scunciatura, t’aghju da fà veda eiu !” Allora a siconda civa l’hà purtata in capu a signora. Ebbè, quand’edda passava quà sottu à u muraglionu, u falcu si cala dinò è li cogli a civa à l’ochja à l’ochja. L’avìati vulsuta senta. Hè passata par piazza infanfata. Hà presu u cunconu è l’hà cummaccatu nantu à u scalonu”.
À u preti li dispiacìa chì u falcu avissi rapitu tremindù civi. Quantunqua era ingordu. Avenni lasciatu una almancu.
Ancu di grazia firmàvani i cuscotti arrustiti. Li vinìa a bocca in suchju è li trimava u cori in pettu pinsènduci. Ma li falava u sudori ghjilatu chì avà ci vulìa ad entra in ghjesgia à cantà a messa parata. Ma l’avìa da taglià à l’accortu. Ùn c’era primura d’allungalla cù l’incensu è i salmi. Quandu u preti sposi u pedi nantu à u zogliu, sunava u terzu. Ma eddu pinsava dighjà à a cuddazioni.
À cuddazioni
L’ùltima volta, u Rivaritu Antonu parlava di a ghjurnata chì preti Francescu era falatu in Arcusà. Era Pasqua Rosa è dopu à a messa u preti si ni stava à cuddazioni in casa à a signora Minnìa. Stemu à senta à u Rivaritu Antonu :
– Vi dicìu, o amicu, chì preti Francescu intrìa in ghjesgia. Tuttu era prontu. Pà a messa parata c’èrani dighjà l’altr’è dui preta : preti Anselmu, curatu d’Arcusà, è preti Lèzdina di Pratavonu, chì cuntava i ramagliona di a vendita di i candeli. Vistùtusi di l’àbitu culor di rosa chì li stava com’è a sedda à u porcu, preti Francescu cuddò à l’altari. È quand’eddu intunò u Kyrie, intrunò tutta a ghjesgia è ancu un pocu è sciàppani i vitraghji. Dopu à tamantu sforzu suffiava com’è un viteddu marinu è duranti u Gloria si lampò à pusà nantu à u carriconu. Ancu di grazia chì i ziteddi è preti Anselmu u tinìani, chì osinnò si tronca a pasìcula.
Ma a più bedda fù da dopu, quand’eddu si volsi pisà par andà à leghja u Vangelu. Era strintu ad ogni fiancu in i braccetti di u carriconu. S’eddi ùn còddani l’òmini stava inchjuvatu in drentu. Faci chì preti Francescu spacinziava, u caldu c’era, è a prèdica fù corta megliu di mai. Ùn avìa principiatu ch’eddu avìa compiu.
È, vultèndusi à l’altari, dissi in i so mani accolti : “Quant’è i capri ni saparani sempri !” Avìa incaricatu à preti Lèzdina ch’eddu abbadessi duranti l’accolta chì nimu lampessi bòttuli. È preti Lèzdina fighjulava è stava attenti. À chì mittìa pocu, à chì mittìa assai. È i pòvari à pettu à i so rivinuti èrani più manilarghi cà i ricchi. A signora Minnìa lampava una baiocca, ma piattendu a mani. Preti Lèzdina a mirava com’è u falcu chì arieghja.
À a purfini, preti Francescu si vultò par cantà Ite missa est. È tandu c’era da senta u trustiamu. Era à chì avìa da escia u prima da ghjesgia. Ancu i zoppi ùn firmàvani in daretu.
In piazza, si parlava di a spigliatura di a signora Minnìa. Bastava a signora Palma di u Visgiali chì ùn a vidìa tantu bè, da dì a soia tali è quali edda a pinsava. È ci vulìa à sèntala. Lingua appinzata è murdaccia. Ind’edda s’attaccava, tagliava è si purtava u pezzu. È, par ora, s’era presu in bocca à Minnìa è li scuzzulava i panni chì, di sicuru, ùn l’avìa da firmà un granacceddu di pula. Dicìa : “Si sarà mai vista di spigliassi in ‘ssa manera ! Chì ghjà vò truvà à maritassi ! O la poca di bona ! O la stronca è ghjetta ! Mancu pà a vargogna !” Sarà stata di ghjilusìa o nò, ma ùn a pudìa paì è a dicìa in pùblicu.
Intantu, a signora Minnìa era vultata in casa cù i trè preta chì èrani cuntenti di a quèstula. Preti Francescu avìa liatu i solda in un fazzulettu chì a so stacca s’era ingutuppata senz’altru. È si sdrifinava i mani pinsendu capu nanzi à tutta a manghjùscala. A signora Minnìa parlava di i dui civi d’agneddi, ma a so spiigazioni ùn era micca accurdata à a virità. A sapeti chì u falcu i s’era colti tremindù, ebbè edda dissi chì l’avìani mandati à una cugina soia in Pratavonu. Ma quidda, di sicuru, ùn si n’avìa da liccà cultedda.
Ùn èrani ghjunti in casa, chì preti Francescu si lampò in cucina à veda sì i servi ùn avìani fattu qualchì disguastu. Ma i disguasti i facìa eddu cù i so trombi di culu. È, andendu è vinendu, impittava in i toli è in i furneddi. À quandu lampava in terra unu stuvigliu, à quandu sciappava qualchì buttiglia.
Era innaffaracciatu chì c’era tanta roba. Vulìa tastà ogni pignatta, ogni purtata, è sapè u gustu d’ogni cosa. Tuccava i salsi pagni di ditu è u si liccava suchjulendu è linguittendu adedda adedda. Si strappava un pizzucciu d’ogni cusciottu, s’inghjuttìa una filza di fetti di salamu dicendu : “O cara, chì m’apponta u me cori”.
Peppa, a maestra di cucina li rispundìa : “O sgiò piuvanu, hè pocu grossu u vostru u cori. Ùn sarà micca un piccatu di manghjà tantu ?” – “A me chjuca, rispundìa preti Francescu, a roba bona u Signori l’hà fatta da essa gosa. Eppo’ ùn m’aghju micca da pruibì quand’e possu favurì” – “Quissa nò ùn si pò dì ch’è vo vi pruibiti, o sgiò piuvanu, in u vostru àbitu ci starìani adasgiu trè preta mizani senza schizzà”.
Ogni volta ch’eddu i si sintìa sciucchittà cusì par taruccà, preti Francescu, chì era ridanciu, sbuttava à rida. È cù l’òrganu ch’eddu avìa muvìa calchì tarramotu. Èrani scùcculi, scaccanati, è a so voci squatriddava à cuddera è à falera. A tamba li si dillargava è zampittava d’aligrìa. Fèndusi croci, deti a binidizzioni à a roba dicendu : “Ch’edda ci fessi prò è ch’edda ùn incausessi dannu à nimu”.
Vinutu à mèttasi à tola, preti Francescu era passatu in cucina un bon paghju di volti. Era par veda chì nudda brusgessi à u focu o s’attacchessi in un tianu. Ma quissa era una neci, chì facìa i so veci, è si tirava in bocca tanti è tanti purghjituri. Dicìa : “Quissu hè un pesapedi.” – È Peppa rispundìa : ”Cù tutti issi pesapedi eti da cuddà in celi senz’altru !”
À mezu à l’anchi, preti Lèzdina avìa una sacchetta è ogni tantu, manghjendu, ma chì nimu u vidissi, lampava una fetta di pani, un ossu mezu rasciatu, un pezzu di carri o qualchì pomu. Cusì a so cena era assicurata è ùn spindìa nudda. Or pinseti chì in u sacchettu tuttu andava buliatu. È chì pò fà, pinsava eddu, in u stòmacu tuttu ùn viaghja insemu.
Preti Francescu tagliava è minuzzava cù a cultedda ch’eddu s’era cacciatu da stacca. Ogni tantu, di punta, si spizzicava i denti eppo’ turrava à manghjà. Ciò ch’eddu manghjò quiddu ghjornu, sò cosi di l’altru mondu è ùn si tratta d’asturmintà a so cuddazioni. Ed era un casu chì a cuddazioni fussi patima senza qualchì quirimogna.
Quand’eddi ani missu u casgiu in tola, a signora Minnìa s’hè fattu dà u culteddu chì li sirvìa da u casgiu. Issu culteddu u tinìa accantatu è ùn ghjuvava cà da u casgiu. D’altrondi a ghjenti chì vinìa in casa a sapìa è nimu circava à cambià l’usu. Ma u casgiu era liccataghju, è u preti piuvanu, puru sapendu i meni di a signora, piu lestru, senza aspittà u culteddu casgiarinu, si lampa com’è a saetta subitània è, di cultedda soia, spezza u casgiu è si leva un toccu largu un palmu.
Vòlsini senta tandu i raghji di a signora Minnìa infuriata chì presi u casgiu spizzatu è u lampò in faccia à preti Francescu. U piuvanu cascò longu tiratu. A videti ci hè ancu u prìculu in u casgiu. Preti Lèzdina s’era missu sott’à a tola da piattà a so sacchetta. Preti Anselmu battìa di tena a signora, ma ùn c’era l’arti è, in pochi mumenti, edda l’avìa sciaccatu uni pochi di cazzotti è l’avìa fattu l’uchjali ; parìa ch’eddu avissi i spichjetti.
Ma a signora, com’edda s’era pisata, s’hè calata. È, in parechji, l’avìani purtata à stèndala nantu à u lettu di sala. Peppa avìa intrusciatu una tuvaglia è li rinfriscava a faccia. Sicura, avà ch’edda era calata, a signora si pintìa di u so fattu. Ma à chì bonu pèntasi à cosi fatti ! Dumandava à tutti : “Comu hè u piuvanu ? Comu hè u piuvanu ?” – Peppa li dissi : “Steti zitta, ùn diti nienti, chì u piuvanu hè tratturratu ma ùn s’hè avvistu di nudda. Hè persuasu chì l’hè vinutu calchì mali di cori”.
È, da veru, u piuvanu, pusatu in terra, era cunvintu d’èssasi vinutu menu da par eddu. Dicìa, tinendu in manu u pezzu di casgiu ch’eddu ùn avìa micca lintatu in a baruffa : “Ohimè ! Mi pari d’avè livatu di tupezzu, ma ùn a saparìu dì. Soca m’hè vinutu qualcosa. M’avarà fattu mali quiddu tianu di fasgiolu chì era troppu cunditu”. Ma nimu u spruvava, chì oghji tianu di fasgiolu ùn si n’era manghjatu.
Arrizzatu ch’eddu fù preti Francescu, li dissi preti Anselmu : “O sgiò piuvanu, sarà megliu à ùn manghjà issu pezzu di casgiu, v’hà da fà mali”. A risposta fù sulenna : “Nanzi mora !” Hè vera chì ùn timìa nudda, è andà à l’altru mondu, tocca à tutti, à chì avà, à chì dopu, ma nimu quissa l’ancata a si franca. Eppo’ piccati grossi à u coddu ùn n’avìa. Ùn li peccàvani à u nasu cà qualchì difittucci lèvuli lèvuli. Eppo’ i piccati di tamba ùn nòcini à nimu.
– Vi dicìu, o amicu, chì preti Francescu intrìa in ghjesgia. Tuttu era prontu. Pà a messa parata c’èrani dighjà l’altr’è dui preta : preti Anselmu, curatu d’Arcusà, è preti Lèzdina di Pratavonu, chì cuntava i ramagliona di a vendita di i candeli. Vistùtusi di l’àbitu culor di rosa chì li stava com’è a sedda à u porcu, preti Francescu cuddò à l’altari. È quand’eddu intunò u Kyrie, intrunò tutta a ghjesgia è ancu un pocu è sciàppani i vitraghji. Dopu à tamantu sforzu suffiava com’è un viteddu marinu è duranti u Gloria si lampò à pusà nantu à u carriconu. Ancu di grazia chì i ziteddi è preti Anselmu u tinìani, chì osinnò si tronca a pasìcula.
Ma a più bedda fù da dopu, quand’eddu si volsi pisà par andà à leghja u Vangelu. Era strintu ad ogni fiancu in i braccetti di u carriconu. S’eddi ùn còddani l’òmini stava inchjuvatu in drentu. Faci chì preti Francescu spacinziava, u caldu c’era, è a prèdica fù corta megliu di mai. Ùn avìa principiatu ch’eddu avìa compiu.
È, vultèndusi à l’altari, dissi in i so mani accolti : “Quant’è i capri ni saparani sempri !” Avìa incaricatu à preti Lèzdina ch’eddu abbadessi duranti l’accolta chì nimu lampessi bòttuli. È preti Lèzdina fighjulava è stava attenti. À chì mittìa pocu, à chì mittìa assai. È i pòvari à pettu à i so rivinuti èrani più manilarghi cà i ricchi. A signora Minnìa lampava una baiocca, ma piattendu a mani. Preti Lèzdina a mirava com’è u falcu chì arieghja.
À a purfini, preti Francescu si vultò par cantà Ite missa est. È tandu c’era da senta u trustiamu. Era à chì avìa da escia u prima da ghjesgia. Ancu i zoppi ùn firmàvani in daretu.
In piazza, si parlava di a spigliatura di a signora Minnìa. Bastava a signora Palma di u Visgiali chì ùn a vidìa tantu bè, da dì a soia tali è quali edda a pinsava. È ci vulìa à sèntala. Lingua appinzata è murdaccia. Ind’edda s’attaccava, tagliava è si purtava u pezzu. È, par ora, s’era presu in bocca à Minnìa è li scuzzulava i panni chì, di sicuru, ùn l’avìa da firmà un granacceddu di pula. Dicìa : “Si sarà mai vista di spigliassi in ‘ssa manera ! Chì ghjà vò truvà à maritassi ! O la poca di bona ! O la stronca è ghjetta ! Mancu pà a vargogna !” Sarà stata di ghjilusìa o nò, ma ùn a pudìa paì è a dicìa in pùblicu.
Intantu, a signora Minnìa era vultata in casa cù i trè preta chì èrani cuntenti di a quèstula. Preti Francescu avìa liatu i solda in un fazzulettu chì a so stacca s’era ingutuppata senz’altru. È si sdrifinava i mani pinsendu capu nanzi à tutta a manghjùscala. A signora Minnìa parlava di i dui civi d’agneddi, ma a so spiigazioni ùn era micca accurdata à a virità. A sapeti chì u falcu i s’era colti tremindù, ebbè edda dissi chì l’avìani mandati à una cugina soia in Pratavonu. Ma quidda, di sicuru, ùn si n’avìa da liccà cultedda.
Ùn èrani ghjunti in casa, chì preti Francescu si lampò in cucina à veda sì i servi ùn avìani fattu qualchì disguastu. Ma i disguasti i facìa eddu cù i so trombi di culu. È, andendu è vinendu, impittava in i toli è in i furneddi. À quandu lampava in terra unu stuvigliu, à quandu sciappava qualchì buttiglia.
Era innaffaracciatu chì c’era tanta roba. Vulìa tastà ogni pignatta, ogni purtata, è sapè u gustu d’ogni cosa. Tuccava i salsi pagni di ditu è u si liccava suchjulendu è linguittendu adedda adedda. Si strappava un pizzucciu d’ogni cusciottu, s’inghjuttìa una filza di fetti di salamu dicendu : “O cara, chì m’apponta u me cori”.
Peppa, a maestra di cucina li rispundìa : “O sgiò piuvanu, hè pocu grossu u vostru u cori. Ùn sarà micca un piccatu di manghjà tantu ?” – “A me chjuca, rispundìa preti Francescu, a roba bona u Signori l’hà fatta da essa gosa. Eppo’ ùn m’aghju micca da pruibì quand’e possu favurì” – “Quissa nò ùn si pò dì ch’è vo vi pruibiti, o sgiò piuvanu, in u vostru àbitu ci starìani adasgiu trè preta mizani senza schizzà”.
Ogni volta ch’eddu i si sintìa sciucchittà cusì par taruccà, preti Francescu, chì era ridanciu, sbuttava à rida. È cù l’òrganu ch’eddu avìa muvìa calchì tarramotu. Èrani scùcculi, scaccanati, è a so voci squatriddava à cuddera è à falera. A tamba li si dillargava è zampittava d’aligrìa. Fèndusi croci, deti a binidizzioni à a roba dicendu : “Ch’edda ci fessi prò è ch’edda ùn incausessi dannu à nimu”.
Vinutu à mèttasi à tola, preti Francescu era passatu in cucina un bon paghju di volti. Era par veda chì nudda brusgessi à u focu o s’attacchessi in un tianu. Ma quissa era una neci, chì facìa i so veci, è si tirava in bocca tanti è tanti purghjituri. Dicìa : “Quissu hè un pesapedi.” – È Peppa rispundìa : ”Cù tutti issi pesapedi eti da cuddà in celi senz’altru !”
À mezu à l’anchi, preti Lèzdina avìa una sacchetta è ogni tantu, manghjendu, ma chì nimu u vidissi, lampava una fetta di pani, un ossu mezu rasciatu, un pezzu di carri o qualchì pomu. Cusì a so cena era assicurata è ùn spindìa nudda. Or pinseti chì in u sacchettu tuttu andava buliatu. È chì pò fà, pinsava eddu, in u stòmacu tuttu ùn viaghja insemu.
Preti Francescu tagliava è minuzzava cù a cultedda ch’eddu s’era cacciatu da stacca. Ogni tantu, di punta, si spizzicava i denti eppo’ turrava à manghjà. Ciò ch’eddu manghjò quiddu ghjornu, sò cosi di l’altru mondu è ùn si tratta d’asturmintà a so cuddazioni. Ed era un casu chì a cuddazioni fussi patima senza qualchì quirimogna.
Quand’eddi ani missu u casgiu in tola, a signora Minnìa s’hè fattu dà u culteddu chì li sirvìa da u casgiu. Issu culteddu u tinìa accantatu è ùn ghjuvava cà da u casgiu. D’altrondi a ghjenti chì vinìa in casa a sapìa è nimu circava à cambià l’usu. Ma u casgiu era liccataghju, è u preti piuvanu, puru sapendu i meni di a signora, piu lestru, senza aspittà u culteddu casgiarinu, si lampa com’è a saetta subitània è, di cultedda soia, spezza u casgiu è si leva un toccu largu un palmu.
Vòlsini senta tandu i raghji di a signora Minnìa infuriata chì presi u casgiu spizzatu è u lampò in faccia à preti Francescu. U piuvanu cascò longu tiratu. A videti ci hè ancu u prìculu in u casgiu. Preti Lèzdina s’era missu sott’à a tola da piattà a so sacchetta. Preti Anselmu battìa di tena a signora, ma ùn c’era l’arti è, in pochi mumenti, edda l’avìa sciaccatu uni pochi di cazzotti è l’avìa fattu l’uchjali ; parìa ch’eddu avissi i spichjetti.
Ma a signora, com’edda s’era pisata, s’hè calata. È, in parechji, l’avìani purtata à stèndala nantu à u lettu di sala. Peppa avìa intrusciatu una tuvaglia è li rinfriscava a faccia. Sicura, avà ch’edda era calata, a signora si pintìa di u so fattu. Ma à chì bonu pèntasi à cosi fatti ! Dumandava à tutti : “Comu hè u piuvanu ? Comu hè u piuvanu ?” – Peppa li dissi : “Steti zitta, ùn diti nienti, chì u piuvanu hè tratturratu ma ùn s’hè avvistu di nudda. Hè persuasu chì l’hè vinutu calchì mali di cori”.
È, da veru, u piuvanu, pusatu in terra, era cunvintu d’èssasi vinutu menu da par eddu. Dicìa, tinendu in manu u pezzu di casgiu ch’eddu ùn avìa micca lintatu in a baruffa : “Ohimè ! Mi pari d’avè livatu di tupezzu, ma ùn a saparìu dì. Soca m’hè vinutu qualcosa. M’avarà fattu mali quiddu tianu di fasgiolu chì era troppu cunditu”. Ma nimu u spruvava, chì oghji tianu di fasgiolu ùn si n’era manghjatu.
Arrizzatu ch’eddu fù preti Francescu, li dissi preti Anselmu : “O sgiò piuvanu, sarà megliu à ùn manghjà issu pezzu di casgiu, v’hà da fà mali”. A risposta fù sulenna : “Nanzi mora !” Hè vera chì ùn timìa nudda, è andà à l’altru mondu, tocca à tutti, à chì avà, à chì dopu, ma nimu quissa l’ancata a si franca. Eppo’ piccati grossi à u coddu ùn n’avìa. Ùn li peccàvani à u nasu cà qualchì difittucci lèvuli lèvuli. Eppo’ i piccati di tamba ùn nòcini à nimu.