I preti
Mario Giacomelli
U Rivaritu Antonu ed eiu, ci tiremu dui passi nantu à u stradonu. I vitturi chì passani sò pochi, chì semu un ghjornu uparativu, è a strada hè nostra.
– Ditimi ghjà, o Rivaritu Antò, sò fermu surpresu di com’è v’eti parlatu l’ùltima volta di a vita passata in i nostri lochi. Aveti parlatu di tempi di vai è di miserii.
– L’aghju ditta com’edda era, o amicu. Sicura, c’èrani i stondi chì si gudìa parpena, ma pà a forza parti era una vitaccia. È, pà u pòvaru, ùn ni vinìa mai. C’era à chì fà ad avè u vittu. È sempri si bistrasciava. Uni pochi, bocchiunti struficciàvani, par vìa chì avìani rughjoni, roba è qualchì soldu attarzatu. Ùn l’avanzàvani i pedi da u lettu à tanta ghjenti, cridìtila puri. Cacciatu i nipoti di preti, nimu pudìa stà senza dassi di mani.
– Comu hè, o Rivaritu Antò, chè v’eccettueti i nipoti di preti ?
– A sapareti ancu, o amicu, chì i preti cù tuttu ciò chì li si dava, ùn campàvani mai à bisognu. À chì dava solda, à chì dava roba. È pigliàvani ancu ind’è u più disgraziatu. È à chì ùn avìa chè corra, pigliàvani ancu i corra. Ùn abbadàvani. Èrani à guanciu. È ùn c’era sporta da appiccà quant’eddi avìani uncini. Avìani capitu a leghji universali di i putenti : carità principia à sè. È pà u so corpu èrani caritatosi. Di roba di soiu nimu si liccava mai cultedda.
– Isiè, a capiscu, o Rivaritu Antò, chì u preti, si sà, vivi di a stola, ma chì c’èntrini i nipoti ?
– Steti à senta à mè, o amicu, è capìtimi com’eddu ci vò. Mancu sò numicu à i preti è à a so sterpa, chì frà eddi ci sò òmini di valuta maiò è di veru cori, ma pà u più, ùn pensani cà à a stacchina è à a manghjusca. Criditi chì ùn ci hè cà u maciddari chì scurticheghja ? Innò, manc’appena. U maciddari, eddu scurticheghja l’animali tombi ch’eddu l’hà ; u preti inveci scurticheghja a ghjenti viva, senza abbadà i briona.
– Isiè, ma ùn m’eti ancu à dì l’affari di i nipoti di preti…
– Hè bedda capiscitoghja, o amicu, chì postu chì in casa à u preti c’era roba è solda in grossu, si trimbava à dui mani : c’era pani è cumpànicu in fantasìa. Cusì i preta pudìani mantena i nipoti è dalli struzzioni.
– Anh ! Anh ! Avà sì chì a capiscu issa buccata, o Rivaritu Antò !
– Eppo’, o amicu, bisogna à dì chì parechji volti, i nipoti èrani i figlioli stessi di u preti !
– O salva, ciò chì vo diti, o Rivaritu Antò !
– Ùn vali à dì : o salva ! o salva ! L’affari hè cunnisciutu. È ùn vi parlu micca di tempi andati, ma di fatti d’oghji. Cunnoscu un preti chì vivi cù a serva, è i so figlioli.
– Sarani i figlioli di a serva, o Rivaritu Antò !
– Eti mai vistu u piuleddu nascia senza ghjaddà l’ovu, o amicu ? Sicura, sò i figlioli di a serva ; ma l’hà fatti u preti cù a serva. U miràculu di a Verghjina ùn hè statu risicundatu. D’altrondi, u preti hè bon babbu di casa : li dà da manghjà, i vesti è i calza, è paga eddu da mandalli à a scola. Mi pari ch’eddi sìani trè o quattru, i ziteddi. Allora u videti u fattu comu eddu hè. Eppo’, à dilla cù voscu, ùn vecu micca comu eddu si pò pruibì u matrimoniu à un preti chì d’altrondi ferma un omu com’è tutti puru sendu preti. Eppo’ à mè, ùn mi frastorna ch’eddi avìssini ziteddi o nò, ch’eddi piglièssini moglia o nò. Eppo’ u pruverbiu a ramenta : in cumpagnìa ancu u preti piglia moglia. Ciò ch’e vecu, è chì à mè mi dispiaci, hè chì i so messi è i so rusarii ùn ani più nienti chì veda cù a nostra Ghjesgia. Avà ùn si parla più cà francesu è s’eddi ùn càmbiani modu, ùn vogliu micca ch’eddi mi funziunèssini in ghjesgia quand’e morgu.
– È parchì, o Rivaritu Antò ?
– Ùn vogliu micca chì u preti parlessi di mè, dicendu : “Voici l’âme de votre serviteur”. Eiu, o amicu, ùn sò u “serviteur” di qualvogliasìa, nè di Dìu nè di Diàvuli. Sò un omu lìbaru !
– Isiè, o Rivaritu Antò, ma ùn fàcini chè dì in francesu oghji ciò ch’eddi dicìani innanzi in latinu !
– O amicu, sarà comu edda sarà, ma almenu in latinu s’inguddìa megliu. In francesu ùn a possu spona. Eppo’, chì ghjà u corsu chì ùn pò ghjuvà da pridicà è da prigà à Cristu è i Santi ?
– Sì vo seti cridenti ùn pudeti nigà chì hè Cristu chì hà datu à i Corsi a so lingua. A ci hà missa in bocca eddu. Allora à issi preta ùn li pari micca degna da essa aduprata in ghjesgia ? Ani paura d’ùn essa capiti da Cristu ? Màsimu quand’eddu si senti certi preti chì pàrlani francesu peghju chè ùn sò quali, fendu sbagli chì li s’arrizza u pelu ancu à Satanassu ; ma, tantu, mèttini u corru in a ghjerba, ed eiu, corsu ùn ci hè l’arti ch’e ni sintissi pridicà. Poni sempri aspittà u premiu di l’Accademia di Francia, chì, tantu, ùn l’avarani.
– A sapareti ancu, o Rivaritu Antò, chì sò da parechji anni chì u vescu hà dumandatu in Corti di Roma chì u corsu fussi ricunnisciutu è adupratu da lingua in ghjesgia duranti i funzioni.
– Ancu di grazia, o amicu, chì noi altri Corsi ùn emu aspittatu u permessu di qualunqua par parlà a nostra lingua, chì o si di nò èrami sempri muti. O piacia o ùn piacia à i papi, veschi è preti, a lingua corsa ci hè. A sò chì fàcini tuttu da caccialla. Eppuri ci hè sempri. Innangarata, ma viva. Avìani ancu da impidì chì a terra ghjiressi, è i rivarendìssimi teològichi mìssini i cozzi, ma a terra muvìa, movi è muvarà finchì u mondu hè mondu. Ciò chì hè, hè, eppo’ basta. Ùn vali à nigalla. Ed eiu ùn sò ancu prontu à lacammi nigà. Ùn ci hè pritarìa, viscarìa, nè paparìa chì valghi !
– Ma allora, o Rivaritu Antò, ùn ci hè spiranza di nudda sopra à sta terra ?
– Ci hè a spiranza d’èssaci amicizia fida è sulidarità. Chì u drittu ùn sìa traversu. Chì l’amicu ùn sìa traditori nè trafùnchjulu. Chì u frateddu ùn tombi u frateddu. Quissa sì chì par mè hè spiranza. Ma, principiendu, pinsavu di cuntavvi una passata accaduta in a me famiglia, chì era da favvi veda chì a vita di nanzi era pèssima, chì c’era mancanza di roba, ma ancu par vìa di u gattivu sughjittìsimu.
– Allora hè ditta, o Rivaritu Antò !
Ma vòlsimi taglià u parlamentu, chì, da a stretta di Funtana di Fiori, sbuccava Saveria cù una sporta d’alivi in capu.
– Ditimi ghjà, o Rivaritu Antò, sò fermu surpresu di com’è v’eti parlatu l’ùltima volta di a vita passata in i nostri lochi. Aveti parlatu di tempi di vai è di miserii.
– L’aghju ditta com’edda era, o amicu. Sicura, c’èrani i stondi chì si gudìa parpena, ma pà a forza parti era una vitaccia. È, pà u pòvaru, ùn ni vinìa mai. C’era à chì fà ad avè u vittu. È sempri si bistrasciava. Uni pochi, bocchiunti struficciàvani, par vìa chì avìani rughjoni, roba è qualchì soldu attarzatu. Ùn l’avanzàvani i pedi da u lettu à tanta ghjenti, cridìtila puri. Cacciatu i nipoti di preti, nimu pudìa stà senza dassi di mani.
– Comu hè, o Rivaritu Antò, chè v’eccettueti i nipoti di preti ?
– A sapareti ancu, o amicu, chì i preti cù tuttu ciò chì li si dava, ùn campàvani mai à bisognu. À chì dava solda, à chì dava roba. È pigliàvani ancu ind’è u più disgraziatu. È à chì ùn avìa chè corra, pigliàvani ancu i corra. Ùn abbadàvani. Èrani à guanciu. È ùn c’era sporta da appiccà quant’eddi avìani uncini. Avìani capitu a leghji universali di i putenti : carità principia à sè. È pà u so corpu èrani caritatosi. Di roba di soiu nimu si liccava mai cultedda.
– Isiè, a capiscu, o Rivaritu Antò, chì u preti, si sà, vivi di a stola, ma chì c’èntrini i nipoti ?
– Steti à senta à mè, o amicu, è capìtimi com’eddu ci vò. Mancu sò numicu à i preti è à a so sterpa, chì frà eddi ci sò òmini di valuta maiò è di veru cori, ma pà u più, ùn pensani cà à a stacchina è à a manghjusca. Criditi chì ùn ci hè cà u maciddari chì scurticheghja ? Innò, manc’appena. U maciddari, eddu scurticheghja l’animali tombi ch’eddu l’hà ; u preti inveci scurticheghja a ghjenti viva, senza abbadà i briona.
– Isiè, ma ùn m’eti ancu à dì l’affari di i nipoti di preti…
– Hè bedda capiscitoghja, o amicu, chì postu chì in casa à u preti c’era roba è solda in grossu, si trimbava à dui mani : c’era pani è cumpànicu in fantasìa. Cusì i preta pudìani mantena i nipoti è dalli struzzioni.
– Anh ! Anh ! Avà sì chì a capiscu issa buccata, o Rivaritu Antò !
– Eppo’, o amicu, bisogna à dì chì parechji volti, i nipoti èrani i figlioli stessi di u preti !
– O salva, ciò chì vo diti, o Rivaritu Antò !
– Ùn vali à dì : o salva ! o salva ! L’affari hè cunnisciutu. È ùn vi parlu micca di tempi andati, ma di fatti d’oghji. Cunnoscu un preti chì vivi cù a serva, è i so figlioli.
– Sarani i figlioli di a serva, o Rivaritu Antò !
– Eti mai vistu u piuleddu nascia senza ghjaddà l’ovu, o amicu ? Sicura, sò i figlioli di a serva ; ma l’hà fatti u preti cù a serva. U miràculu di a Verghjina ùn hè statu risicundatu. D’altrondi, u preti hè bon babbu di casa : li dà da manghjà, i vesti è i calza, è paga eddu da mandalli à a scola. Mi pari ch’eddi sìani trè o quattru, i ziteddi. Allora u videti u fattu comu eddu hè. Eppo’, à dilla cù voscu, ùn vecu micca comu eddu si pò pruibì u matrimoniu à un preti chì d’altrondi ferma un omu com’è tutti puru sendu preti. Eppo’ à mè, ùn mi frastorna ch’eddi avìssini ziteddi o nò, ch’eddi piglièssini moglia o nò. Eppo’ u pruverbiu a ramenta : in cumpagnìa ancu u preti piglia moglia. Ciò ch’e vecu, è chì à mè mi dispiaci, hè chì i so messi è i so rusarii ùn ani più nienti chì veda cù a nostra Ghjesgia. Avà ùn si parla più cà francesu è s’eddi ùn càmbiani modu, ùn vogliu micca ch’eddi mi funziunèssini in ghjesgia quand’e morgu.
– È parchì, o Rivaritu Antò ?
– Ùn vogliu micca chì u preti parlessi di mè, dicendu : “Voici l’âme de votre serviteur”. Eiu, o amicu, ùn sò u “serviteur” di qualvogliasìa, nè di Dìu nè di Diàvuli. Sò un omu lìbaru !
– Isiè, o Rivaritu Antò, ma ùn fàcini chè dì in francesu oghji ciò ch’eddi dicìani innanzi in latinu !
– O amicu, sarà comu edda sarà, ma almenu in latinu s’inguddìa megliu. In francesu ùn a possu spona. Eppo’, chì ghjà u corsu chì ùn pò ghjuvà da pridicà è da prigà à Cristu è i Santi ?
– Sì vo seti cridenti ùn pudeti nigà chì hè Cristu chì hà datu à i Corsi a so lingua. A ci hà missa in bocca eddu. Allora à issi preta ùn li pari micca degna da essa aduprata in ghjesgia ? Ani paura d’ùn essa capiti da Cristu ? Màsimu quand’eddu si senti certi preti chì pàrlani francesu peghju chè ùn sò quali, fendu sbagli chì li s’arrizza u pelu ancu à Satanassu ; ma, tantu, mèttini u corru in a ghjerba, ed eiu, corsu ùn ci hè l’arti ch’e ni sintissi pridicà. Poni sempri aspittà u premiu di l’Accademia di Francia, chì, tantu, ùn l’avarani.
– A sapareti ancu, o Rivaritu Antò, chì sò da parechji anni chì u vescu hà dumandatu in Corti di Roma chì u corsu fussi ricunnisciutu è adupratu da lingua in ghjesgia duranti i funzioni.
– Ancu di grazia, o amicu, chì noi altri Corsi ùn emu aspittatu u permessu di qualunqua par parlà a nostra lingua, chì o si di nò èrami sempri muti. O piacia o ùn piacia à i papi, veschi è preti, a lingua corsa ci hè. A sò chì fàcini tuttu da caccialla. Eppuri ci hè sempri. Innangarata, ma viva. Avìani ancu da impidì chì a terra ghjiressi, è i rivarendìssimi teològichi mìssini i cozzi, ma a terra muvìa, movi è muvarà finchì u mondu hè mondu. Ciò chì hè, hè, eppo’ basta. Ùn vali à nigalla. Ed eiu ùn sò ancu prontu à lacammi nigà. Ùn ci hè pritarìa, viscarìa, nè paparìa chì valghi !
– Ma allora, o Rivaritu Antò, ùn ci hè spiranza di nudda sopra à sta terra ?
– Ci hè a spiranza d’èssaci amicizia fida è sulidarità. Chì u drittu ùn sìa traversu. Chì l’amicu ùn sìa traditori nè trafùnchjulu. Chì u frateddu ùn tombi u frateddu. Quissa sì chì par mè hè spiranza. Ma, principiendu, pinsavu di cuntavvi una passata accaduta in a me famiglia, chì era da favvi veda chì a vita di nanzi era pèssima, chì c’era mancanza di roba, ma ancu par vìa di u gattivu sughjittìsimu.
– Allora hè ditta, o Rivaritu Antò !
Ma vòlsimi taglià u parlamentu, chì, da a stretta di Funtana di Fiori, sbuccava Saveria cù una sporta d’alivi in capu.
Scherzu campagnolu
Sottu à Cugnoculu, hè scatinatu un timpurali chì s’era cridutu chì u celi sprufundessi in brìcculi. Franchendu u vechju ponti di u Poghju, dopu à a falata, avìu ralintatu. A vittura era presa in bocca da u ventu chì a si scuzzulava quant’è una chjarabòccula di noci. Di vera furia. Era com’è à viaghjà in un nìvulu d’acqua. L’abbongu vulinteri chì mi dava ombra à essa solu par istrada in una timpesta cumpagna. I licciaconi si turcìani com’è fili d’arba. A vadina era ingrussata d’un’acqua torbida chì si purtava tamanti pànculi.
Sicura, in a vittura, acqua ùn ci n’intrìa. Ma ùn si sà mai ind’edda si pò calà a saetta. À chì lecca, lecca ! Mi pintìu d’ùn avè micca riflessu di di più. Quissa ùn era una ghjurnata da viaghjà. Avà a vidìu, ma u fattu era fattu. Ancu di grazia chì Arcusà ùn hè tantu luntanu da Canali. Dinò qualchì minutu eppo’ eru in casa à u Rivaritu Antonu. In a passata di Salvapiana, currìa una piena par meza strada. In celi, parìa chì Satanassu minessi u mondu di frusta. Tuttu issu frombu mi ramintava quidd’altra volta, quand’e avìu infattatu à u Rivaritu Antonu in Calzola è chì no èrami falati insemu in Pratavonu. Tandu dinò, poca a timpesta !
Ma, tutta issa acqua era un benefattu da a terra. Ùn pudia più durà a sicchina d’issi ùltimi anni. D’istati, a machja era una stoppa infiaratoghja. I funtani è i pozzi s’èrani siccati. Ancu in paesi, i funtani falàvani in finu in finu. À chì dicìa chì a canaletta era tappata da i radiconi di fichi, à chì dicìa chì l’acqua s’era persa sottu. Di fatti, ùn èrani nè i radiconi nè a pèrdita sottu. Mancava l’acqua eppo’ basta. D’altrondi, dopu à tutti issi piuviti, ultimamenti, ind’è Ninninu, in fondu d’ortu, l’acqua sburrava à l’abitùdina. Èrani dui anni chì u pozzu era seccu. Ùn c’era più l’arti di fà un cantu d’ortu da l’istatina. Ma custannu cambia tuttu. Puru puri.
Intantu, issa piuvita ùn a facìa più finita. L’acqua fragava a campagna. Ùn cumpìia più di sbiutassi u celi. Avìu ralintatu guasi guasi à piantà. A vittura andava à u passu di a ghjaddina. Stonda più stonda menu par ghjunghja, ùn era quissa a primura. Da Canali ad Arcusà, ùn aghju vistu à nisunu.
Tucchendu ad Arcusà, avìa missu ad aduchjà. Una banda di purceddi rumàvani in a pantaniccia di u fussettu. Da l’arestu si sintìani i chjìchjuli di l’aceddi chì si raligràvani quant’è mè di l’aduchjata. Èrani stufi di stà à l’appuddu. Li trigava di mova da buscassi qualchì pruvenda. I ghjaddini ruspàvani à l’usanza di sempri.
Quand’e mi sò varcatu, piuvicinava sempri è l’orcu s’era spannatu. U Rivaritu Antonu sintendu u rimori di a vittura, avìa apartu a porta.
– Intriti in casa, intriti à pusà, o amicu.
– Sapeti chì l’aghju luttata par istrada, o Rivaritu Antò !
– A credu ancu, o amicu. Quissu u timpurali era sulennu. È vi possu dì chì seti statu imprudenti. Puseti à u focu.
Si stava bè in casa à u Rivaritu Antonu. Fora, piuvicinava. In u sciaminè, baddava u focu sfiarulendu. Da chè no c’èrami cunnisciuti, ùn francava una sittimana senza ch’eddu vinissi à vèdami. Issa volta, era tuccata à mè à falà in Arcusà.
Eddu, si ni stà, à pipa in bocca, senza dì nudda. Ogni tantu mi fighjula è surrìdini i so ochji. Sò malizia è amicizia buliati. À capu à una stonda, li dicu :
– Aveti, soca, qualchì disgradori chì vi vecu pinsirosu, o Rivaritu Antò ?
– Innò, o amicu, ùn sò micca pinsirosu. Ma pinsosu, sì ! À dilla vera, u ciarbeddu, nimu a sà comu eddu viaghja. Hè a più cosa mal capiscitoghja. U misteru di u mondu hè drentu à quì.
È parlendu è bè, u Rivaritu Antonu si tocca i menti par insignammi ind’eddu hè u sidili di u misteru di u mondu. Hè vera chì mancu i mèdichi ani mai pussutu, finu à oghji, cunnoscia issu misteru. Ma, par ora, ùn si tratta di spizzicà, nè di scioglia pinsamenti matafìsichi. È vogliu ramintà à u Rivaritu Antonu ch’eddu m’hà prumissu di cuntammi una passata.
– Dìtimi ghjà, o Rivaritu Antò, è quidda passata chì vo m’eti prumissu tanti ghjorni fà ?
– Ùn seti mancu stampa sminticanciu, o amicu. Ebbè ! a vi vogliu cuntà subitamenti avà. V’aghju dittu chì issa passata era accaduta in a me famiglia, è mancu cercu di piattalla. Ma ind’è mè, figurètivi à vo, a ghjenti hè assai più chè bistrocca è ci hè u gattivu sughjittìsimu in grossu. A sapeti chì semu campagnali è chì puru avà, ci piaci pocu è micca à stà in paesi. Nanzi una casetta in arestu chè un casamentu in paesi. In quant’è à campà in cità, mancu pinsalla ! U frateddu maiò di babbu, u pòvaru Petru, bon’anima, s’avìa matrimuniatu à Maria, una bedda ghjuvanetta.
Maria era donna di paesi, di a famiglia di i Pachjachjini. Avìani casali è bona cundotta. Maria avìa vistu i scoli, com’eddu s’usa à dì. Era stata ind’è i sori in cità ed era vultata cù u brivettu. Forsa avìa pussutu fà una bona maestra di scola. Ma èrani ricchi di casa è i so maiò ùn vòlsini ch’edda travagliessi. S’innamurò di me zìu ch’edda avìa vistu à una tusa ind’è zi Marcanghjuli di Sarralucia.
U ghjuvanottu l’era piaciutu, ed edda era piaciuta à u ghjuvanottu. Ùn s’èrani visti issa volta ch’eddi dicìsini di maritassi. Ma era un gattivu avè l’accunsentu di tremindui famigli. Maria era di i Pachjachjini, ghjenti di paesi, ricchi di casa. Petru era di i Pitronchji, ghjenti di campagna, ricchi anch’eddi. Ricchi sì, ma ùn andeti à creda ch’eddi èssini ereditatu à San Petru di Roma. Infini chì si vòlsini inframetta i miziani, è ticchi ticchi, fècini l’amicizia eppo’ u matrimoniu. Ma micca à a liscia, chì tuttugnunu vulìa fà a spacca. È ani burdussatu.
Fattu u matrimoniu, è ognunu in casa soia, Maria si primurava di cunfassi in casa à u maritu, chì ormai era ancu casa soia. U prima ghjornu, u sòciaru dissi à Petru :
– Dumani, o figliò, ti tracciarè in Acqua Doria, ind’è Ghjirolma a nostra. Partarè prima di fà ghjornu. Noi altri campagnaremu in Pratavonu ad affaccacci à Sabedda chì hè aparturita arrimani. Maria firmarà in casa è appruntarà a cena.
U sòciaru è a sòciara, avìani u so filu. È ùn era a prima volta ch’eddi facìani qualchì facizia. Vulìani metta a nora à u provu. Petru campagnò, mai pinsendu chì u babbu è a mamma matriculèssini qualcosa.
À u prima chjarori, quandu l’alba sfrisgia a notti, si n’andonu tutti quanti, à chì in Acqua Doria, à chì in Pratavonu, lascèndusi à Maria. A sòciara l’avia incaricata :
– A me tisora inzuccarata, farè a cena da stasera. T’aghju lacatu carri capruna cù ciò chì ci voli. Da meziornu manghjarè u tianu avanzatu d’arrisera.
Fattu cuddazioni, Maria si primurò d’appruntà a cena. Circava in casa, ma ùn truvò tanti affari : cacciatu un capu di capra cù i corra è tuttu pilutu, una pignatta inchjaccata, una vanchjera, oliu, sali, pèvaru, è un carconu pienu à fideli, ùn c’era altru nudda.
Bulicà, bulicava ognilocu ; ma in casa, ma in magazenu, ma in càrciara, o salva ! Ùn iscrichjò mancu un culteddu sannutu, mancu una cuchjara frusta o una cuchjarina torta.
– Ma allora, o Rivaritu Antò, avìani piattutu tuttu !
– Hè bedda capita, o amicu, ùn poti buscà nè una rustaghja, nè un pinnatu, nè un falcinu, nè un marrazzu. Nudda, mancu fòrvici ! Or comu fà ?
Tandu edda, presi in manu u capu di capra è falò à u fiumu. Intruscendu u capu di capra è rascendu à rascera cù una petra scarricina, u scurticò beddu beddu è pianamenti è bè. Ùn firmò manc’un pelu. Pulìtulu è richjàratulu ad acqua currenti, missi u capu à cocia in a pignatta. Sicura, stava mali, chì i corra èrani aparti, ma cucìa quantunqua. Di quandu in quandu, u bulicava è stava attenti à ch’edda ùn sbarsessi è spinghjìa u focu. Dopu u prima boddu, cambiò l’acqua è u feci cocia comu eddu ci vulia, mittendu u cundimu ch’edda avìa.
Vinutu a sera, chì sapìa chì a ghjenti di casa era par ghjunghja, cacciò u capu, presi una pezza pulita è qualò u brodu in a vanchjera ch’eddu ùn vinissi qualchì ussuchju o qualchì rùsgiulu. Dopu lampò u brodu in a pignatta. È, à l’ùltima, missi i fideli. Bulicava di rochju è, in qualchì manera, a suppa era fatta è u capu era cottu.
Maria pusava à u focu, calzittendu, quand’eddi ghjùnsini i sòciari è i cugnati. Ma parlàvani neci di nudda. Dàvani nutizii di Sabedda, cuntàvani passati accaduti di pocu in Pratavonu. Ma a suppa ùn si mintuvava. A sòciara mittia i piatti cù singhi cuchjara, furcina è culteddu ch’edda avìa piattatu in un sarconu, prima di campagnà.
Maria ùn dicìa nudda. A sòciara ùn dicìa nudda. È, ogni tantu, si fighjulàvani. Maria stava bassa è a sòciara grugnulava è si lagnava chì era fiacca persa da a trabalsa. Avìani viaghjatu à a lestra è i scarpi grossi li mucàvani i talorchi.
Quandu sbuccò Petru, s’arrizzò u babbu, dicendu : “Aiò, si manghja !” Si missini senz’altru tutti quanti à tola, è Maria sposi a vanchjera di suppa in tola. Tandu ùn s’intesi chè risi tuntini. Era à chì ridia u più forti. Senza piattassi. È scaccaneghja chì ti scaccaneghja. À Maria ùn li trinnava manc’un capeddu. Petru ùn capìa micca. U babbu dissi ridachjulendu anch’eddu : “A to donna, sì, chì edda a sà fà cundita a suppa ! È l’hà fatta di mani !” Petru si vultò à fighjulà à a moglia chì stava zitta. Tandu si n’accorsi propiu chì à Maria l’avìani fattu una fìsica. L’avìani missa à u provu, par veda s’edda sapìa fà qualcosa. Ma comu a donna era sbrugliancia, s’era data di manu, eppuru senza attrazzi nè culteddu, avia risciutu ad appruntà a cena.
Petru era in zerga è liticava : “Tonti chì vo seti ! Avà sì chì semu a risa sì qualchissìa senti ciò chì v’eti fattu. Chì ghjà, Maria avìa da aspittà à daretu à vo par imparà qualcosa ? Chì vo ùn èssiti più à falli scherzi sìmuli chì osinnò l’affari s’hà da invilanà !”
Ancu assai chì a sòciara abbracciò à Maria dicènduli : “O la me tisora inzuccarata !” è cusì fù tagliata à chirimogna. Ma issa passata fù par Maria un ossu in gola.
– Umbeh ! O Rivaritu Antò, quissa a passata hè strana.
– Altru chè strana. È, à dilla franca, ùn èrani quissi affari da dissi. Rida, si pò rida, ma micca in issa manera. Issa Maria ùn campò tantu. Morsi in parti trè anni dopu. È me zìu Petru ùn presi altra moglia. Maria ùn dicìa nudda. Ma ùn si piacìa micca ind’è i sòciari. È scherzi à usanzi ghjacarini li ni fècini parechji. Ùn hè micca ch’edda avìa gattiva vita, ma ùn era micca patrona di casa. À videti chì a vita di tandu, parechji volti ùn era tanta quenta. È mancu si brama ch’edda tratorghi oghji ghjornu.
– Quissa a passata, o Rivaritu Antò, l’aghju da scriva eppo’ l’aghju ancu da cuntà.
Sicura, in a vittura, acqua ùn ci n’intrìa. Ma ùn si sà mai ind’edda si pò calà a saetta. À chì lecca, lecca ! Mi pintìu d’ùn avè micca riflessu di di più. Quissa ùn era una ghjurnata da viaghjà. Avà a vidìu, ma u fattu era fattu. Ancu di grazia chì Arcusà ùn hè tantu luntanu da Canali. Dinò qualchì minutu eppo’ eru in casa à u Rivaritu Antonu. In a passata di Salvapiana, currìa una piena par meza strada. In celi, parìa chì Satanassu minessi u mondu di frusta. Tuttu issu frombu mi ramintava quidd’altra volta, quand’e avìu infattatu à u Rivaritu Antonu in Calzola è chì no èrami falati insemu in Pratavonu. Tandu dinò, poca a timpesta !
Ma, tutta issa acqua era un benefattu da a terra. Ùn pudia più durà a sicchina d’issi ùltimi anni. D’istati, a machja era una stoppa infiaratoghja. I funtani è i pozzi s’èrani siccati. Ancu in paesi, i funtani falàvani in finu in finu. À chì dicìa chì a canaletta era tappata da i radiconi di fichi, à chì dicìa chì l’acqua s’era persa sottu. Di fatti, ùn èrani nè i radiconi nè a pèrdita sottu. Mancava l’acqua eppo’ basta. D’altrondi, dopu à tutti issi piuviti, ultimamenti, ind’è Ninninu, in fondu d’ortu, l’acqua sburrava à l’abitùdina. Èrani dui anni chì u pozzu era seccu. Ùn c’era più l’arti di fà un cantu d’ortu da l’istatina. Ma custannu cambia tuttu. Puru puri.
Intantu, issa piuvita ùn a facìa più finita. L’acqua fragava a campagna. Ùn cumpìia più di sbiutassi u celi. Avìu ralintatu guasi guasi à piantà. A vittura andava à u passu di a ghjaddina. Stonda più stonda menu par ghjunghja, ùn era quissa a primura. Da Canali ad Arcusà, ùn aghju vistu à nisunu.
Tucchendu ad Arcusà, avìa missu ad aduchjà. Una banda di purceddi rumàvani in a pantaniccia di u fussettu. Da l’arestu si sintìani i chjìchjuli di l’aceddi chì si raligràvani quant’è mè di l’aduchjata. Èrani stufi di stà à l’appuddu. Li trigava di mova da buscassi qualchì pruvenda. I ghjaddini ruspàvani à l’usanza di sempri.
Quand’e mi sò varcatu, piuvicinava sempri è l’orcu s’era spannatu. U Rivaritu Antonu sintendu u rimori di a vittura, avìa apartu a porta.
– Intriti in casa, intriti à pusà, o amicu.
– Sapeti chì l’aghju luttata par istrada, o Rivaritu Antò !
– A credu ancu, o amicu. Quissu u timpurali era sulennu. È vi possu dì chì seti statu imprudenti. Puseti à u focu.
Si stava bè in casa à u Rivaritu Antonu. Fora, piuvicinava. In u sciaminè, baddava u focu sfiarulendu. Da chè no c’èrami cunnisciuti, ùn francava una sittimana senza ch’eddu vinissi à vèdami. Issa volta, era tuccata à mè à falà in Arcusà.
Eddu, si ni stà, à pipa in bocca, senza dì nudda. Ogni tantu mi fighjula è surrìdini i so ochji. Sò malizia è amicizia buliati. À capu à una stonda, li dicu :
– Aveti, soca, qualchì disgradori chì vi vecu pinsirosu, o Rivaritu Antò ?
– Innò, o amicu, ùn sò micca pinsirosu. Ma pinsosu, sì ! À dilla vera, u ciarbeddu, nimu a sà comu eddu viaghja. Hè a più cosa mal capiscitoghja. U misteru di u mondu hè drentu à quì.
È parlendu è bè, u Rivaritu Antonu si tocca i menti par insignammi ind’eddu hè u sidili di u misteru di u mondu. Hè vera chì mancu i mèdichi ani mai pussutu, finu à oghji, cunnoscia issu misteru. Ma, par ora, ùn si tratta di spizzicà, nè di scioglia pinsamenti matafìsichi. È vogliu ramintà à u Rivaritu Antonu ch’eddu m’hà prumissu di cuntammi una passata.
– Dìtimi ghjà, o Rivaritu Antò, è quidda passata chì vo m’eti prumissu tanti ghjorni fà ?
– Ùn seti mancu stampa sminticanciu, o amicu. Ebbè ! a vi vogliu cuntà subitamenti avà. V’aghju dittu chì issa passata era accaduta in a me famiglia, è mancu cercu di piattalla. Ma ind’è mè, figurètivi à vo, a ghjenti hè assai più chè bistrocca è ci hè u gattivu sughjittìsimu in grossu. A sapeti chì semu campagnali è chì puru avà, ci piaci pocu è micca à stà in paesi. Nanzi una casetta in arestu chè un casamentu in paesi. In quant’è à campà in cità, mancu pinsalla ! U frateddu maiò di babbu, u pòvaru Petru, bon’anima, s’avìa matrimuniatu à Maria, una bedda ghjuvanetta.
Maria era donna di paesi, di a famiglia di i Pachjachjini. Avìani casali è bona cundotta. Maria avìa vistu i scoli, com’eddu s’usa à dì. Era stata ind’è i sori in cità ed era vultata cù u brivettu. Forsa avìa pussutu fà una bona maestra di scola. Ma èrani ricchi di casa è i so maiò ùn vòlsini ch’edda travagliessi. S’innamurò di me zìu ch’edda avìa vistu à una tusa ind’è zi Marcanghjuli di Sarralucia.
U ghjuvanottu l’era piaciutu, ed edda era piaciuta à u ghjuvanottu. Ùn s’èrani visti issa volta ch’eddi dicìsini di maritassi. Ma era un gattivu avè l’accunsentu di tremindui famigli. Maria era di i Pachjachjini, ghjenti di paesi, ricchi di casa. Petru era di i Pitronchji, ghjenti di campagna, ricchi anch’eddi. Ricchi sì, ma ùn andeti à creda ch’eddi èssini ereditatu à San Petru di Roma. Infini chì si vòlsini inframetta i miziani, è ticchi ticchi, fècini l’amicizia eppo’ u matrimoniu. Ma micca à a liscia, chì tuttugnunu vulìa fà a spacca. È ani burdussatu.
Fattu u matrimoniu, è ognunu in casa soia, Maria si primurava di cunfassi in casa à u maritu, chì ormai era ancu casa soia. U prima ghjornu, u sòciaru dissi à Petru :
– Dumani, o figliò, ti tracciarè in Acqua Doria, ind’è Ghjirolma a nostra. Partarè prima di fà ghjornu. Noi altri campagnaremu in Pratavonu ad affaccacci à Sabedda chì hè aparturita arrimani. Maria firmarà in casa è appruntarà a cena.
U sòciaru è a sòciara, avìani u so filu. È ùn era a prima volta ch’eddi facìani qualchì facizia. Vulìani metta a nora à u provu. Petru campagnò, mai pinsendu chì u babbu è a mamma matriculèssini qualcosa.
À u prima chjarori, quandu l’alba sfrisgia a notti, si n’andonu tutti quanti, à chì in Acqua Doria, à chì in Pratavonu, lascèndusi à Maria. A sòciara l’avia incaricata :
– A me tisora inzuccarata, farè a cena da stasera. T’aghju lacatu carri capruna cù ciò chì ci voli. Da meziornu manghjarè u tianu avanzatu d’arrisera.
Fattu cuddazioni, Maria si primurò d’appruntà a cena. Circava in casa, ma ùn truvò tanti affari : cacciatu un capu di capra cù i corra è tuttu pilutu, una pignatta inchjaccata, una vanchjera, oliu, sali, pèvaru, è un carconu pienu à fideli, ùn c’era altru nudda.
Bulicà, bulicava ognilocu ; ma in casa, ma in magazenu, ma in càrciara, o salva ! Ùn iscrichjò mancu un culteddu sannutu, mancu una cuchjara frusta o una cuchjarina torta.
– Ma allora, o Rivaritu Antò, avìani piattutu tuttu !
– Hè bedda capita, o amicu, ùn poti buscà nè una rustaghja, nè un pinnatu, nè un falcinu, nè un marrazzu. Nudda, mancu fòrvici ! Or comu fà ?
Tandu edda, presi in manu u capu di capra è falò à u fiumu. Intruscendu u capu di capra è rascendu à rascera cù una petra scarricina, u scurticò beddu beddu è pianamenti è bè. Ùn firmò manc’un pelu. Pulìtulu è richjàratulu ad acqua currenti, missi u capu à cocia in a pignatta. Sicura, stava mali, chì i corra èrani aparti, ma cucìa quantunqua. Di quandu in quandu, u bulicava è stava attenti à ch’edda ùn sbarsessi è spinghjìa u focu. Dopu u prima boddu, cambiò l’acqua è u feci cocia comu eddu ci vulia, mittendu u cundimu ch’edda avìa.
Vinutu a sera, chì sapìa chì a ghjenti di casa era par ghjunghja, cacciò u capu, presi una pezza pulita è qualò u brodu in a vanchjera ch’eddu ùn vinissi qualchì ussuchju o qualchì rùsgiulu. Dopu lampò u brodu in a pignatta. È, à l’ùltima, missi i fideli. Bulicava di rochju è, in qualchì manera, a suppa era fatta è u capu era cottu.
Maria pusava à u focu, calzittendu, quand’eddi ghjùnsini i sòciari è i cugnati. Ma parlàvani neci di nudda. Dàvani nutizii di Sabedda, cuntàvani passati accaduti di pocu in Pratavonu. Ma a suppa ùn si mintuvava. A sòciara mittia i piatti cù singhi cuchjara, furcina è culteddu ch’edda avìa piattatu in un sarconu, prima di campagnà.
Maria ùn dicìa nudda. A sòciara ùn dicìa nudda. È, ogni tantu, si fighjulàvani. Maria stava bassa è a sòciara grugnulava è si lagnava chì era fiacca persa da a trabalsa. Avìani viaghjatu à a lestra è i scarpi grossi li mucàvani i talorchi.
Quandu sbuccò Petru, s’arrizzò u babbu, dicendu : “Aiò, si manghja !” Si missini senz’altru tutti quanti à tola, è Maria sposi a vanchjera di suppa in tola. Tandu ùn s’intesi chè risi tuntini. Era à chì ridia u più forti. Senza piattassi. È scaccaneghja chì ti scaccaneghja. À Maria ùn li trinnava manc’un capeddu. Petru ùn capìa micca. U babbu dissi ridachjulendu anch’eddu : “A to donna, sì, chì edda a sà fà cundita a suppa ! È l’hà fatta di mani !” Petru si vultò à fighjulà à a moglia chì stava zitta. Tandu si n’accorsi propiu chì à Maria l’avìani fattu una fìsica. L’avìani missa à u provu, par veda s’edda sapìa fà qualcosa. Ma comu a donna era sbrugliancia, s’era data di manu, eppuru senza attrazzi nè culteddu, avia risciutu ad appruntà a cena.
Petru era in zerga è liticava : “Tonti chì vo seti ! Avà sì chì semu a risa sì qualchissìa senti ciò chì v’eti fattu. Chì ghjà, Maria avìa da aspittà à daretu à vo par imparà qualcosa ? Chì vo ùn èssiti più à falli scherzi sìmuli chì osinnò l’affari s’hà da invilanà !”
Ancu assai chì a sòciara abbracciò à Maria dicènduli : “O la me tisora inzuccarata !” è cusì fù tagliata à chirimogna. Ma issa passata fù par Maria un ossu in gola.
– Umbeh ! O Rivaritu Antò, quissa a passata hè strana.
– Altru chè strana. È, à dilla franca, ùn èrani quissi affari da dissi. Rida, si pò rida, ma micca in issa manera. Issa Maria ùn campò tantu. Morsi in parti trè anni dopu. È me zìu Petru ùn presi altra moglia. Maria ùn dicìa nudda. Ma ùn si piacìa micca ind’è i sòciari. È scherzi à usanzi ghjacarini li ni fècini parechji. Ùn hè micca ch’edda avìa gattiva vita, ma ùn era micca patrona di casa. À videti chì a vita di tandu, parechji volti ùn era tanta quenta. È mancu si brama ch’edda tratorghi oghji ghjornu.
– Quissa a passata, o Rivaritu Antò, l’aghju da scriva eppo’ l’aghju ancu da cuntà.
A donna morta
Arrisera, prima d’annuttà, s’era annivulatu u celi di suttrattu. Scalava u timpurali da u mari, cù tutta a so furia. Ed hè segnu malu, quandu a marina manda a timpesta. U ventu marosu hè sempri timpistosu.
D’altrondi, hà suffiatu u ventu a santa nuttata senza dismetta. È ùn s’hè pussutu chjuda ochja in u lucali. Ùn hè calatu guasi chè à l’alba, quand’eddu s’hè intesu u prima ghjaddu di Roccu. È, avà ch’edda principieghja a matinata, u celi hè porgu è u soli splindureghja puri puri. Ma hè vera chì semu di marzu in pienu. È si sà chì quissu quì, u mesi, hà setti barretti. Setti barretti cacciatoghji è mittitoghji. È, d’altrondi, una caccia è l’altra metti. È issa misata cusì incerta è cambiareccia, porta acqua, ventu, fretu ancu. È, tintu à chì si chjappa qualchì rifritoria o catarru ch’eddu sìa ! Ma ‘ssu mesi arreca dinò beddu tempu, cù celi spannatu è soli caldu.
Ed eiu, tuttu pocu caldu ch’eddu sìa u soli à st’ora, dopu à tamanti vintìsari chì ani missu u rimisciu ognilocu, mi dò una stampa di mòvitu, fendu u passa è veni da a bocca di Braghittaccia à Villepia. Ùn mi piaci tantu à stà sempri pusendu è, ogni volta ch’e possu, mi tirgu dui passi, à quandu in cumpagnìa, à quandu solu. Certi volti mi veni appressu a nostra ghjatta trìzina, cantiendu u fussettu è trinnendu a coda di cuntintezza. Ma issa ghjatta cusì fidata è dolci, chì no chjamàvami Pilusedda, ùn vinarà più, chì, ghjorna fà, l’hà sfracicata una vittura.
Quand’edda hè cumparita in casa, strascinonu è briunendu, ci sò falati i sensi, à tutti. Vi spindiculava, chì i so ochja chjamàvani aiutu. I so quarti di daretu èrani sanguinosi. Parìani pesti di marteddu. A vittura l’avia cummaccata piglièndula sottu à una rota. Mamma a vulìa fà stà in casa, ma edda battìa di vultà fora. À sapeti chì l’animali chì hà da mora fughji a cumpagnìa è si scanta. S’alluntana par mora. L’animali scanta a morti da a vita. Ebbè, a nostra ghjatta Pilusedda si n’hè andata à mora da par edda. L’emu cerca in ghjiru à a casa. Un’ora dopu, l’emu truvata morta sottu à a riccia di l’ortu. Ghjacìa à u pedi di a prascula, ind’edda durmìa sempri.
Da u vangonu fundutu, còddani ogni tantu ribombi accaspati di fucilati. Sò i cacciadori, in u Poghju, chì scòmpiini i tinti culòmbuli. Ùn ni làcani una. Eppo’ ancu uni pochi di gattivi sughjetti chì tìrani di fucili par taglià i fili di u telèfunu. A fàcini à bedda posta. È à chì n’hà avutu, n’hà avutu. Cusì chì, ghjorni passati, ani tagliatu a lìnia telèfonica di Carulu è di Linda, in Sarralucia. Micca ch’edda fussi stata a prima volta ! Ci sò pochi i stronca è ghjetta chì ùn sani indù sbatta è chì ùn pènsani chè à fà gattivi azzioni ! À chì posa, mal pensa. È quissi, pusà, pòsani. Ùn fàcini altru. A troppa pòsita li muca u pasìculu è li trascalda u ciarbeddu, cridìtila puri. È ùn sò i so pruvanzi d’unestità chì spàccani i muntagni.
Prima, si pudìa ancu stà à porta aparta, à ogni ora, è tralascià puri a casa. Nimu ardìa à tuccà a roba di l’altri. Ma oghji, inveci, hè cambiatu in tuttu u sistema adupratu. Ci voli à vardassi ancu di ghjornu, chì u latrìsimu hè crisciutu à i nùmari infiniti. Ùn hè tantu, sarà forsa un mesi, un mesi è mezu, in Mattiolu, sò ghjunti à l’assindotta òmini mascarati è à fucili in manu. Ani minacciatu à Vincenti. L’ani fattu i forzi ch’eddu aprissi u cascionu di a vittura. Si vulìani fà dà ciò chì c’era drentu, cridendu ch’eddi fùssini solda o ugetti di valuta. Ma ùn c’era altru chè una cascittaccia di cartucci è a si sò purtata. L’avarani po’ fatta a figura aprèndula, fughjiti ch’eddi sò ! Ancu assai, ci hè statu più paura chè dannu ! Ma accadi ancu, disgraziosamenti, chì una spaurata tuglissi u fiatu à qualchissìa.
Spiriunava u soli par sopra à i casi di Maratu, è sarani stati novi ori è mezu, quand’e aghju vistu entra à Ceccu in cimiteriu. Passu passu, hè falatu bè bè in fondu, ind’eddu hè u cannicciu. S’hè missu in pìppuli, caccèndusi a barretta è sgratticcèndusi u capu, com’è ch’eddu aspittessi à qualchiadunu. È, di fatti, statu parpena, sò cumpariti u prima aghjontu cù u sicritariu di mirrìa, è ani misuratu un quatratu chì fianchizzeghja u muru suttanu. Ceccu avìa arricatu parechji attrazzi : zapponi, vanghini è ancu un piccu.
Ceccu avìa missu à zappà in u locu misuratu. Ogni tantu, spunìa a zappa è, di vanga, lampava a terra zappata in cantu, ammassèndula tutta à a listessa parti. L’aghjontu è u sicritariu si ni pusàvani arrimbati à u muru è discurrìani. Ma, da indund’e eru, mancu sintìu ciò ch’eddi dicìani. Puru avvicinèndumi da a riccia, mancu c’era l’arti di senta ùn fussi chè un bilbillinu. U ventu tirava à l’altra parti. È mi trigava di sapè ciò ch’eddi facìani. Ùn m’eru tracciatu in a stretta chì piglia à capu in ghjò, par andà in cimiteriu, chì una vittura vinuta da Cugnoculu, hè piantata ghjustu à a cansa. S’hè varcatu u Rivaritu Antonu, à pipa in bocca. A vittura hà viaghjatu, è u Rivaritu Antonu, fendu sbuffulà a pipa, mi s’hè avvicinatu, à musetta cinta è à zapponu in manu. Li dissi :
– A vi passeti, o Rivaritu Antò ?
– Mezu, mezu. È vò, o amicu ?
– A mi passu. Ma soca campagneti à favvi qualchì fasciu d’ortu cù issu beddu tempu ?
– Eh ghjà, o amicu ! Vengu à porghja aiutu à Ceccu chì m’hà mandatu à chjamà arrisera.
– Ghjustu appuntu, o Rivaritu Antò, è chì zappa Ceccu, quà in u cannicciu ?
– À vi diciaraghju, o amicu, a vi diciaraghju ancu vulinteri chì ùn si tratta manc’appena di un sicretu qualunqua. Ceccu faci u sbreiu da una cappedda chì i Panchjoni voni edificà da tutti i so morti.
– Anh ! Hè quissa allora ch’eddu zappa. Ma ùn ci sarà nimu intarratu in issu quatratu ?
Parlàvami tremindui, strada facendu, è cusì semu sbuccati in cimiteriu. Salutatu à quiddi chì c’èrani dighjà, u Rivaritu Antonu mi risposi :
– À senta à tutti in paesi ùn ci sarìa nisciuna sipultura quì sottu. Ùn sarìa chè Ceccu à dì chì, sarani centu anni fà, quì s’intarrava. Pò darsi di sì, ma eiu mancu a saparìu dì.
Ceccu zappava à dura pena, u Rivaritu Antonu cacciava a terra à vanghinati. Eiu, m’eru arrimbatu à u muru, stendu à senta à l’aghjontu chì discurrìa cù u sicritariu d’affari di caccia è di pesca.
U soli scaldava chì era un piaceri divinu. Da u valdu fondu, a lachedda di l’aceddi purtava a nova ch’edda s’apprupinquava a branata. D’altrondi, in quà è dà, c’èrani parechji arburi fruttìfari in flòrisi. Da l’arburatura di a vaddi s’alzava un muscu dolci è dilittarosu chì impìia u pettu d’aligrìa. Ogni volta ch’edda si rinnova a natura, si rinnova dinò a parsona. Si senti più lebia, li pari ancu di pudè piglià u bulu, di francassi da u pesu di u vechju omu chì c’impiccica à a terra, è di fà cosi trimenti, inauditi. Ad ogni passu, s’apri a strada è s’apri a vita.
Ceccu, zappendu, sbancava è, à pocu à pocu, criscìa u scavu. Ma li vinìa mali assai à zappà. Micca ch’eddu ci fussi qualchì chjapponu, ma a terra, da tantu à ch’edda avìa durezza, parìa guasi impitrata. U sudori li falava candiddonu, è ad ogni mumentu s’asciuvava a faccia di fazzulettu. O pà megliu dì, d’una straccia chì ùn si vidìa più u culori. Era una straccia duratoria da Ceccu : avìa ghjuvatu è avìa da ghjuvà. Eppo’, ogni tantu, Ceccu dismittìa, tirava dui o trè brioni chì intunàvani a vaddi è zifulava fendu ricuccà a voci. Mittìa mani à a zucca di vinu è li dava, colpu par colpu, un basgiu à pizzicucciu. Dopu ad ogni bitta, suchjulava è sciucchittava a lingua dicendu ad altu :
– Cara ! com’eddu hè liccataghju issu vinu di Stefanu !
È turrava à bìa. Ma u Rivaritu Antonu l’asarcitava è li parlava di ghjucaturi di carti. Par Ceccu, a scopa era u so pegnu particulari, è ùn stava tantu à discorra di setti bonu è di primera. Sempri dicìa chì i carti sò fasgiani. È mancu avarìa sapiutu dì com’edda era chì i carti èrani fasgiani. Èrani fasgiani, or basta ! Era a lògica di Ceccu. Ma v’èccuti chì, dendu una zappunata più furzuta, s’hè intesu chì sottu ùn era micca chè a terra dura chì sunava. Fendu pianu è caccendu a terra di vanghinu, eppo’ grattendu di mani, s’hè vistu chì c’era qualcosa. Ani pulitu da ogni cantu, è parìa com’è un pidiconu d’arburi stesu. Isiè, parìa un pidiconu intrevu intarratu. Tandu dissi u Rivaritu Antonu :
– Mì, mì, mì ! Hè una cascia antica è fatta ad usu di nanzi. A sapeti com’eddi si facìani ? Ebbè, si pigliava un pidiconu di castagnu, longu quant’è una parsona è appena di più, si tagliava u sopra, di longu, da fà u cupàrchjulu, è dopu si sbiutava u drentu di u pezzu maiò, da pudecci metta u mortu.
Ci semu avvicinati tutti quanti da a sipultura aparta. U legnu di a cascia s’era inniritu, ma manc’appena mezzu. Ceccu hà datu una sutrinnata à u cupàrchjulu è l’hà pisatu di zapponu. Quand’eddu hà apartu a bara, emu vistu una morta sempri intreva, ma ùn dava micca ombra. A peddi era secca incastulata è grisgiccia. U capu era sposu nantu à un cuscinettu raccamatu, è i so mani in pettu tinìani un ghjummeddu di filu chì s’era sfranfagliatu, è forvici rughjinosi. À fiancu, c’era com’è un fangottu ingutuppatu. Ma, cusì à a prima, ùn vidìu ciò ch’eddu era. Dissi u Rivaritu Antonu chì s’era trapesu à fighjulà :
– A videti, quissa donna hè morta in parti. L’ani missu u ziteddu à fiancu ad edda, è ani ancu missu u filu è i fòrvici. È, avà ch’e ci pensu, mi n’invengu, chì a cuntava sempri u tintu di babbu, era una donna chì era stata missa incinta par forza. Quand’eddi l’ani sapiuta in casa, a vita hè divintata par edda propiu un infernu. Fà chì a minàvani è stava ancu famita. Era à ghjorni d’aparturiscia, quandu u frateddu a catapussò da u zogliu, ed hè falata longa tirata da scalonu in ghjò. S’hè svinuta smurriendu u sangui. Tandu si sò lampati à i brioni è ani fattu mondu dicendu : “O ciò chì n’emu fattu !” Hè ghjunta, a bona donna, par coglia a criatura. Ma ùn c’era più nienti à fà. U ziteddu era natu mortu. Hè cripatu nantu a cascata di a mamma. Ed edda s’hè dissanguinata. È cù u so sangui chì currìa è chì a terra si surpava, si ni scurrìa a so vita. In pochi mumenti era morta. Hè passata ch’edda era cascata da scalonu in ghjò, inciampendu. D’altrondi tuttugnu si n’hè statu zittu è a s’ani intarrata piinghjendu è dillucciulendu, guasi com’è chì nienti fussi. Ùn era mortu u ghjacaru in a vigna !
Tandu l’aghjontu dichjarò :
– A sapeti, o beddi zitè, lascèmula quì. Issa donna hè stata tribulata assai duranti a so vita, allora ùn a mutaremu micca locu. O Cè, metti u cupàrchjulu, è fascia senz’altru a cascia di terra. Par assignalà a fossa, è chì nimu oramai a tocchi più, mittaremu una petra di punta, à u capu è à u pedi. È a cappedda si farà à quidd’altra parti. U locu ci hè.
A raghjoni di l’aghjontu era di ghjusta. Issa donna ùn a si miritava micca d’essa tocca. Avìa abbastanza suffertu cù i vivi. A vita chì li nascìa in corpu era i càusi di a so morti. Ch’edda stessi quì cù u so ziteddu. Altru ùn li si bramava più. A terra hè ruda, ma mai cruda quant’è certa ghjenti.
Mi sò svultatu, chì mi turbava ‘ssa viduta. In un cantu, aghju vistu un vechju ceppu intarratu chì buttava. Ancu di grazia, a natura a vinci sempri.
D’altrondi, hà suffiatu u ventu a santa nuttata senza dismetta. È ùn s’hè pussutu chjuda ochja in u lucali. Ùn hè calatu guasi chè à l’alba, quand’eddu s’hè intesu u prima ghjaddu di Roccu. È, avà ch’edda principieghja a matinata, u celi hè porgu è u soli splindureghja puri puri. Ma hè vera chì semu di marzu in pienu. È si sà chì quissu quì, u mesi, hà setti barretti. Setti barretti cacciatoghji è mittitoghji. È, d’altrondi, una caccia è l’altra metti. È issa misata cusì incerta è cambiareccia, porta acqua, ventu, fretu ancu. È, tintu à chì si chjappa qualchì rifritoria o catarru ch’eddu sìa ! Ma ‘ssu mesi arreca dinò beddu tempu, cù celi spannatu è soli caldu.
Ed eiu, tuttu pocu caldu ch’eddu sìa u soli à st’ora, dopu à tamanti vintìsari chì ani missu u rimisciu ognilocu, mi dò una stampa di mòvitu, fendu u passa è veni da a bocca di Braghittaccia à Villepia. Ùn mi piaci tantu à stà sempri pusendu è, ogni volta ch’e possu, mi tirgu dui passi, à quandu in cumpagnìa, à quandu solu. Certi volti mi veni appressu a nostra ghjatta trìzina, cantiendu u fussettu è trinnendu a coda di cuntintezza. Ma issa ghjatta cusì fidata è dolci, chì no chjamàvami Pilusedda, ùn vinarà più, chì, ghjorna fà, l’hà sfracicata una vittura.
Quand’edda hè cumparita in casa, strascinonu è briunendu, ci sò falati i sensi, à tutti. Vi spindiculava, chì i so ochja chjamàvani aiutu. I so quarti di daretu èrani sanguinosi. Parìani pesti di marteddu. A vittura l’avia cummaccata piglièndula sottu à una rota. Mamma a vulìa fà stà in casa, ma edda battìa di vultà fora. À sapeti chì l’animali chì hà da mora fughji a cumpagnìa è si scanta. S’alluntana par mora. L’animali scanta a morti da a vita. Ebbè, a nostra ghjatta Pilusedda si n’hè andata à mora da par edda. L’emu cerca in ghjiru à a casa. Un’ora dopu, l’emu truvata morta sottu à a riccia di l’ortu. Ghjacìa à u pedi di a prascula, ind’edda durmìa sempri.
Da u vangonu fundutu, còddani ogni tantu ribombi accaspati di fucilati. Sò i cacciadori, in u Poghju, chì scòmpiini i tinti culòmbuli. Ùn ni làcani una. Eppo’ ancu uni pochi di gattivi sughjetti chì tìrani di fucili par taglià i fili di u telèfunu. A fàcini à bedda posta. È à chì n’hà avutu, n’hà avutu. Cusì chì, ghjorni passati, ani tagliatu a lìnia telèfonica di Carulu è di Linda, in Sarralucia. Micca ch’edda fussi stata a prima volta ! Ci sò pochi i stronca è ghjetta chì ùn sani indù sbatta è chì ùn pènsani chè à fà gattivi azzioni ! À chì posa, mal pensa. È quissi, pusà, pòsani. Ùn fàcini altru. A troppa pòsita li muca u pasìculu è li trascalda u ciarbeddu, cridìtila puri. È ùn sò i so pruvanzi d’unestità chì spàccani i muntagni.
Prima, si pudìa ancu stà à porta aparta, à ogni ora, è tralascià puri a casa. Nimu ardìa à tuccà a roba di l’altri. Ma oghji, inveci, hè cambiatu in tuttu u sistema adupratu. Ci voli à vardassi ancu di ghjornu, chì u latrìsimu hè crisciutu à i nùmari infiniti. Ùn hè tantu, sarà forsa un mesi, un mesi è mezu, in Mattiolu, sò ghjunti à l’assindotta òmini mascarati è à fucili in manu. Ani minacciatu à Vincenti. L’ani fattu i forzi ch’eddu aprissi u cascionu di a vittura. Si vulìani fà dà ciò chì c’era drentu, cridendu ch’eddi fùssini solda o ugetti di valuta. Ma ùn c’era altru chè una cascittaccia di cartucci è a si sò purtata. L’avarani po’ fatta a figura aprèndula, fughjiti ch’eddi sò ! Ancu assai, ci hè statu più paura chè dannu ! Ma accadi ancu, disgraziosamenti, chì una spaurata tuglissi u fiatu à qualchissìa.
Spiriunava u soli par sopra à i casi di Maratu, è sarani stati novi ori è mezu, quand’e aghju vistu entra à Ceccu in cimiteriu. Passu passu, hè falatu bè bè in fondu, ind’eddu hè u cannicciu. S’hè missu in pìppuli, caccèndusi a barretta è sgratticcèndusi u capu, com’è ch’eddu aspittessi à qualchiadunu. È, di fatti, statu parpena, sò cumpariti u prima aghjontu cù u sicritariu di mirrìa, è ani misuratu un quatratu chì fianchizzeghja u muru suttanu. Ceccu avìa arricatu parechji attrazzi : zapponi, vanghini è ancu un piccu.
Ceccu avìa missu à zappà in u locu misuratu. Ogni tantu, spunìa a zappa è, di vanga, lampava a terra zappata in cantu, ammassèndula tutta à a listessa parti. L’aghjontu è u sicritariu si ni pusàvani arrimbati à u muru è discurrìani. Ma, da indund’e eru, mancu sintìu ciò ch’eddi dicìani. Puru avvicinèndumi da a riccia, mancu c’era l’arti di senta ùn fussi chè un bilbillinu. U ventu tirava à l’altra parti. È mi trigava di sapè ciò ch’eddi facìani. Ùn m’eru tracciatu in a stretta chì piglia à capu in ghjò, par andà in cimiteriu, chì una vittura vinuta da Cugnoculu, hè piantata ghjustu à a cansa. S’hè varcatu u Rivaritu Antonu, à pipa in bocca. A vittura hà viaghjatu, è u Rivaritu Antonu, fendu sbuffulà a pipa, mi s’hè avvicinatu, à musetta cinta è à zapponu in manu. Li dissi :
– A vi passeti, o Rivaritu Antò ?
– Mezu, mezu. È vò, o amicu ?
– A mi passu. Ma soca campagneti à favvi qualchì fasciu d’ortu cù issu beddu tempu ?
– Eh ghjà, o amicu ! Vengu à porghja aiutu à Ceccu chì m’hà mandatu à chjamà arrisera.
– Ghjustu appuntu, o Rivaritu Antò, è chì zappa Ceccu, quà in u cannicciu ?
– À vi diciaraghju, o amicu, a vi diciaraghju ancu vulinteri chì ùn si tratta manc’appena di un sicretu qualunqua. Ceccu faci u sbreiu da una cappedda chì i Panchjoni voni edificà da tutti i so morti.
– Anh ! Hè quissa allora ch’eddu zappa. Ma ùn ci sarà nimu intarratu in issu quatratu ?
Parlàvami tremindui, strada facendu, è cusì semu sbuccati in cimiteriu. Salutatu à quiddi chì c’èrani dighjà, u Rivaritu Antonu mi risposi :
– À senta à tutti in paesi ùn ci sarìa nisciuna sipultura quì sottu. Ùn sarìa chè Ceccu à dì chì, sarani centu anni fà, quì s’intarrava. Pò darsi di sì, ma eiu mancu a saparìu dì.
Ceccu zappava à dura pena, u Rivaritu Antonu cacciava a terra à vanghinati. Eiu, m’eru arrimbatu à u muru, stendu à senta à l’aghjontu chì discurrìa cù u sicritariu d’affari di caccia è di pesca.
U soli scaldava chì era un piaceri divinu. Da u valdu fondu, a lachedda di l’aceddi purtava a nova ch’edda s’apprupinquava a branata. D’altrondi, in quà è dà, c’èrani parechji arburi fruttìfari in flòrisi. Da l’arburatura di a vaddi s’alzava un muscu dolci è dilittarosu chì impìia u pettu d’aligrìa. Ogni volta ch’edda si rinnova a natura, si rinnova dinò a parsona. Si senti più lebia, li pari ancu di pudè piglià u bulu, di francassi da u pesu di u vechju omu chì c’impiccica à a terra, è di fà cosi trimenti, inauditi. Ad ogni passu, s’apri a strada è s’apri a vita.
Ceccu, zappendu, sbancava è, à pocu à pocu, criscìa u scavu. Ma li vinìa mali assai à zappà. Micca ch’eddu ci fussi qualchì chjapponu, ma a terra, da tantu à ch’edda avìa durezza, parìa guasi impitrata. U sudori li falava candiddonu, è ad ogni mumentu s’asciuvava a faccia di fazzulettu. O pà megliu dì, d’una straccia chì ùn si vidìa più u culori. Era una straccia duratoria da Ceccu : avìa ghjuvatu è avìa da ghjuvà. Eppo’, ogni tantu, Ceccu dismittìa, tirava dui o trè brioni chì intunàvani a vaddi è zifulava fendu ricuccà a voci. Mittìa mani à a zucca di vinu è li dava, colpu par colpu, un basgiu à pizzicucciu. Dopu ad ogni bitta, suchjulava è sciucchittava a lingua dicendu ad altu :
– Cara ! com’eddu hè liccataghju issu vinu di Stefanu !
È turrava à bìa. Ma u Rivaritu Antonu l’asarcitava è li parlava di ghjucaturi di carti. Par Ceccu, a scopa era u so pegnu particulari, è ùn stava tantu à discorra di setti bonu è di primera. Sempri dicìa chì i carti sò fasgiani. È mancu avarìa sapiutu dì com’edda era chì i carti èrani fasgiani. Èrani fasgiani, or basta ! Era a lògica di Ceccu. Ma v’èccuti chì, dendu una zappunata più furzuta, s’hè intesu chì sottu ùn era micca chè a terra dura chì sunava. Fendu pianu è caccendu a terra di vanghinu, eppo’ grattendu di mani, s’hè vistu chì c’era qualcosa. Ani pulitu da ogni cantu, è parìa com’è un pidiconu d’arburi stesu. Isiè, parìa un pidiconu intrevu intarratu. Tandu dissi u Rivaritu Antonu :
– Mì, mì, mì ! Hè una cascia antica è fatta ad usu di nanzi. A sapeti com’eddi si facìani ? Ebbè, si pigliava un pidiconu di castagnu, longu quant’è una parsona è appena di più, si tagliava u sopra, di longu, da fà u cupàrchjulu, è dopu si sbiutava u drentu di u pezzu maiò, da pudecci metta u mortu.
Ci semu avvicinati tutti quanti da a sipultura aparta. U legnu di a cascia s’era inniritu, ma manc’appena mezzu. Ceccu hà datu una sutrinnata à u cupàrchjulu è l’hà pisatu di zapponu. Quand’eddu hà apartu a bara, emu vistu una morta sempri intreva, ma ùn dava micca ombra. A peddi era secca incastulata è grisgiccia. U capu era sposu nantu à un cuscinettu raccamatu, è i so mani in pettu tinìani un ghjummeddu di filu chì s’era sfranfagliatu, è forvici rughjinosi. À fiancu, c’era com’è un fangottu ingutuppatu. Ma, cusì à a prima, ùn vidìu ciò ch’eddu era. Dissi u Rivaritu Antonu chì s’era trapesu à fighjulà :
– A videti, quissa donna hè morta in parti. L’ani missu u ziteddu à fiancu ad edda, è ani ancu missu u filu è i fòrvici. È, avà ch’e ci pensu, mi n’invengu, chì a cuntava sempri u tintu di babbu, era una donna chì era stata missa incinta par forza. Quand’eddi l’ani sapiuta in casa, a vita hè divintata par edda propiu un infernu. Fà chì a minàvani è stava ancu famita. Era à ghjorni d’aparturiscia, quandu u frateddu a catapussò da u zogliu, ed hè falata longa tirata da scalonu in ghjò. S’hè svinuta smurriendu u sangui. Tandu si sò lampati à i brioni è ani fattu mondu dicendu : “O ciò chì n’emu fattu !” Hè ghjunta, a bona donna, par coglia a criatura. Ma ùn c’era più nienti à fà. U ziteddu era natu mortu. Hè cripatu nantu a cascata di a mamma. Ed edda s’hè dissanguinata. È cù u so sangui chì currìa è chì a terra si surpava, si ni scurrìa a so vita. In pochi mumenti era morta. Hè passata ch’edda era cascata da scalonu in ghjò, inciampendu. D’altrondi tuttugnu si n’hè statu zittu è a s’ani intarrata piinghjendu è dillucciulendu, guasi com’è chì nienti fussi. Ùn era mortu u ghjacaru in a vigna !
Tandu l’aghjontu dichjarò :
– A sapeti, o beddi zitè, lascèmula quì. Issa donna hè stata tribulata assai duranti a so vita, allora ùn a mutaremu micca locu. O Cè, metti u cupàrchjulu, è fascia senz’altru a cascia di terra. Par assignalà a fossa, è chì nimu oramai a tocchi più, mittaremu una petra di punta, à u capu è à u pedi. È a cappedda si farà à quidd’altra parti. U locu ci hè.
A raghjoni di l’aghjontu era di ghjusta. Issa donna ùn a si miritava micca d’essa tocca. Avìa abbastanza suffertu cù i vivi. A vita chì li nascìa in corpu era i càusi di a so morti. Ch’edda stessi quì cù u so ziteddu. Altru ùn li si bramava più. A terra hè ruda, ma mai cruda quant’è certa ghjenti.
Mi sò svultatu, chì mi turbava ‘ssa viduta. In un cantu, aghju vistu un vechju ceppu intarratu chì buttava. Ancu di grazia, a natura a vinci sempri.
Per sapenne di più
Dicisu mi sò à pubblicà u scrittu di U Rivaritu Antonu. U titulu cumplettu n’era : Paroli è provi di u Rivaritu Antonu. Era, appuntu, una crònica, ch’e lighjìu à l’ùltima di a trasmissioni in differita di Voci Corse.
Si trattava di una trasmissioni sittimanali, di sesta ghjurnalìstica, di una mez’ora, cù annunciu, edituriali, nutiziali [1], cummenti, intarvisti, sughjetti suciali, ecunòmichi, pulìtichi, stòrichi, culturali è di tanti gènari, è disannunciu. Durò da u vaghjimu di 1981 à lugliu di 1982. U scagninu, righjistràtulu ogni dumènica dopumeziornu, era sùbitu diffusu da l’ondi di Radio-Paris eppo’ u màrcuri da quiddi di Radio Corsica International (radio sottu à l’egidiu di Aimé PIETRI).
In quantu à mè, missi à scriva i passati di Paroli è provi di u Rivaritu Antonu da u 16 ghjinnaghju à u 4 ghjunghju 1982. L’aviu pussuti cuntinivà dinò, ma Voci Corse strappò.
Aghju adupratu à bedda posta u verbu “scriva”, chì ùn c’era nisun’impruvisazioni. Era ridattu tuttu capunanzi. È, sti passati, i cumposi com’e usu à fà sempri.
Quandu funu accolti in trè scagnini editati da Cismonte è Pumonti Edizione, i prima ottu passati : Un’amicizia, À veghja, A ghjatta, I preti, Scherzu campagnolu, A donna morta, U tribunali è U ghjudici traversu, accurtò u tìtulu chì divintò tandu U Rivaritu Antonu, ed hè quissu ch’e tinaraghju da sta publicazioni.
A dicu vulinteri : scriva sti passati à u filu di i sittimani, è lèghjali, fù un piaceri maiò. Cù l’amichi chì facìani a trasmissioni, ci scappàvani certi risati chì basta basta ! C’èrani Andrìa Ferrandini, Dumènicu Ferrandini, Pasquale Marchetti è Ghjuvanni Orsini. Certi volti, da tantu à ch’eddu si sburrava, ci vulìa à fughja. Mi n’invengu una dumènica chì, cuntendu una di ‘ssi passati, vensi à dì : “Ùn l’avanzàvani i pedi da u lettu à tanta ghjenti”. Tandu, risa ni parti. Neppuru eiu pudìu più achjappà parola. Da ch’e pudissi tirà avanti è compia, l’altri vòlsini scappà fora.
Di stu piaceri, n’aghju propiu oghji una nustalgìa fonda. Chì era u piaceri chì si risenti travagliendu in una squatra cù parsoni chì v’accunsèntini.
Cumpìiu ogni passata dicendu : “Lasciu cuntinivà à u Rivaritu Antonu chì conta a passata accaduta… È, in quant’è à no’, à truvacci à st’ètima chì veni”. Fù cusì chì, l’ùltima sittimana, dissi :
“Lasciu cuntinivà à u Rivaritu Antonu chì conta l’altri passati accaduti da dopu in paesi, ma issa volta, ùn vi chjamaraghju micca à sèntaci st’ètima chì veni. Compìini quì i nostri trasmissioni. È mi tocca à lucinziammi. Amichi fidati chì eti statu à senta Paroli è provi di u Rivaritu Antonu duranti vinti sittimani, ùn vi dicu addìu, chì forsa in qualchì locu è à qualchì tempu pudaremu fà senta dinò issa voci. Ùn vi vogliu micca lascià senza cunfidavvi chì fù propiu par mè un piaceri di scriva issi passati, è ogni volta mi raligravu u cori pinsendu à l’arechji amichi. Allora, intantu à sèntaci, è cusì prumissa è cuncessa ci sìa, avvèdaci”.
Purtroppu ùn ci fù l’arti di mutà altru passu. È l’affari firmò in cazzola. L’ispirazioni di stu Rivaritu Antonu m’era vinuta da una parsona ch’e avìu cunnisciutu è vulsutu bè è chì era morta quattr’anni prima.
Postu chì, ad avali, ùn mi socu pussutu traccià più luntanu, vogliu offra stu scrittu tali è quali à chì leghji.
A prima parte di a passata si leghje quì
[1] Nutiziali : parola ch’e avìu prupostu in Casa di u Populu Corsu d’Issy-les-Moulineaux, chì era aduprata à l’urali è in i rùbrichi di A Chjamata, u ghjurnali di A Casa.
Si trattava di una trasmissioni sittimanali, di sesta ghjurnalìstica, di una mez’ora, cù annunciu, edituriali, nutiziali [1], cummenti, intarvisti, sughjetti suciali, ecunòmichi, pulìtichi, stòrichi, culturali è di tanti gènari, è disannunciu. Durò da u vaghjimu di 1981 à lugliu di 1982. U scagninu, righjistràtulu ogni dumènica dopumeziornu, era sùbitu diffusu da l’ondi di Radio-Paris eppo’ u màrcuri da quiddi di Radio Corsica International (radio sottu à l’egidiu di Aimé PIETRI).
In quantu à mè, missi à scriva i passati di Paroli è provi di u Rivaritu Antonu da u 16 ghjinnaghju à u 4 ghjunghju 1982. L’aviu pussuti cuntinivà dinò, ma Voci Corse strappò.
Aghju adupratu à bedda posta u verbu “scriva”, chì ùn c’era nisun’impruvisazioni. Era ridattu tuttu capunanzi. È, sti passati, i cumposi com’e usu à fà sempri.
Quandu funu accolti in trè scagnini editati da Cismonte è Pumonti Edizione, i prima ottu passati : Un’amicizia, À veghja, A ghjatta, I preti, Scherzu campagnolu, A donna morta, U tribunali è U ghjudici traversu, accurtò u tìtulu chì divintò tandu U Rivaritu Antonu, ed hè quissu ch’e tinaraghju da sta publicazioni.
A dicu vulinteri : scriva sti passati à u filu di i sittimani, è lèghjali, fù un piaceri maiò. Cù l’amichi chì facìani a trasmissioni, ci scappàvani certi risati chì basta basta ! C’èrani Andrìa Ferrandini, Dumènicu Ferrandini, Pasquale Marchetti è Ghjuvanni Orsini. Certi volti, da tantu à ch’eddu si sburrava, ci vulìa à fughja. Mi n’invengu una dumènica chì, cuntendu una di ‘ssi passati, vensi à dì : “Ùn l’avanzàvani i pedi da u lettu à tanta ghjenti”. Tandu, risa ni parti. Neppuru eiu pudìu più achjappà parola. Da ch’e pudissi tirà avanti è compia, l’altri vòlsini scappà fora.
Di stu piaceri, n’aghju propiu oghji una nustalgìa fonda. Chì era u piaceri chì si risenti travagliendu in una squatra cù parsoni chì v’accunsèntini.
Cumpìiu ogni passata dicendu : “Lasciu cuntinivà à u Rivaritu Antonu chì conta a passata accaduta… È, in quant’è à no’, à truvacci à st’ètima chì veni”. Fù cusì chì, l’ùltima sittimana, dissi :
“Lasciu cuntinivà à u Rivaritu Antonu chì conta l’altri passati accaduti da dopu in paesi, ma issa volta, ùn vi chjamaraghju micca à sèntaci st’ètima chì veni. Compìini quì i nostri trasmissioni. È mi tocca à lucinziammi. Amichi fidati chì eti statu à senta Paroli è provi di u Rivaritu Antonu duranti vinti sittimani, ùn vi dicu addìu, chì forsa in qualchì locu è à qualchì tempu pudaremu fà senta dinò issa voci. Ùn vi vogliu micca lascià senza cunfidavvi chì fù propiu par mè un piaceri di scriva issi passati, è ogni volta mi raligravu u cori pinsendu à l’arechji amichi. Allora, intantu à sèntaci, è cusì prumissa è cuncessa ci sìa, avvèdaci”.
Purtroppu ùn ci fù l’arti di mutà altru passu. È l’affari firmò in cazzola. L’ispirazioni di stu Rivaritu Antonu m’era vinuta da una parsona ch’e avìu cunnisciutu è vulsutu bè è chì era morta quattr’anni prima.
Postu chì, ad avali, ùn mi socu pussutu traccià più luntanu, vogliu offra stu scrittu tali è quali à chì leghji.
A prima parte di a passata si leghje quì
[1] Nutiziali : parola ch’e avìu prupostu in Casa di u Populu Corsu d’Issy-les-Moulineaux, chì era aduprata à l’urali è in i rùbrichi di A Chjamata, u ghjurnali di A Casa.