U Rivaritu Antonu (3)

Stu mese, Rinatu Coti è u Rivaritu Antonu ci portanu in cità, più precisamente in tribunale, è quellu viaghju ùn hè statu sfaticatu. Ancu assai chì u sennu ùn li manca !



U tribunali

Philippe Antonetti, L'Ustaria
Philippe Antonetti, L'Ustaria
Nanzi d’arrimanonu, m’eru appruntatu à bon’ora, chì avìami da falà in cità, cù u Rivaritu Antonu. Un amicu di soiu avìa da passà càusa à u tribunali in a dopumeziurnata. Qualchissìa, soca un parenti di soiu, l’avìa da cuddà in paesi. D’altrondi èrami intesi à truvacci in caffè à Brancaziolu.
A mi pinsavu chì u Rivaritu Antonu ùn era omu à ghjunghja à cosi fatti. È quand’e sò affaccatu in caffè, era dighjà in traccia di raghjunà cù Brancaziolu. Discurrìa chì a sera nanzi, avìa straziatu assai chì s’era persu un manzu di soiu. Era appustatu da parechji ghjorna da u maciddari di Cugnoculu, u figliolu di Lavisa.
Ma, ghjunti sopr’à locu, ani truvatu u càtaru di u prati sbalangatu. U manzu s’era presu a scarpiccia à tintenna tappata. Magaru sarà statu qualchì malvasgiu chì avìa discioltu u filferru di u càtaru. Altru ùn pudìa essa. U Rivaritu Antonu a di pruvava à vistigà, ma avìa piuvicinatu. Eppo’, in a stretta, c’era poca a pidiattera ! Èrani altri animali chì èrani passati da dopu !

– O amicu, tamanti bèvuli chè no emu fattu ! Emu ghjiratu quiddi costi tuttu u meziurnali. Semu mossi da u Poghju insin’à Sarralucia. Allora a vi pudeti pinsà tamanta trabalsa.
– Salva salva, dissi Brancaziolu.
– A pò dì, chì tutta issa machja hè brutta. In certi lochi ùn viaghja mancu più u cignali. Ci sò lamaghjoni tamant’è torri.
– È comu eti fattu, o Rivaritu Antò ?
– Ancu di grazia, o amicu, ch’e m’eru purtatu cù mecu a rustaghja. In certi stretti, abbuccheti più vo ! Ci semu svrimbati bè, chì par altru ùn semu incapati cù u manzu chè à l’ùltima. È batti è batti, ùn truvàvami nudda. Eppo’ c’era ancu a fatica. N’emu culpitu lamaghjoni è tanchicci. Ci n’avìami da andà, di ribaldonu, quand’edda m’hè vinuta di tracciammi in Sarralucia.

– L’eti poca presa a cuddata, o Rivaritu Antò !
– A pudeti dì, o amicu. Eiu è u maciddari èrami in un bagnu. Ùn sò mai statu sudatu in issa manera. Par finì emu truvatu u manzu chì s’era incappiatu in un lamaghjonu. Era sculisciatu da una masgera chì s’era rotta è s’era lampatu da sottu. Emu vulsutu par sottu apra un tafonu in u lamaghjonu par caccià l’animali.
– Era mortu o sempri vivu, o Rivaritu Antò ?
– Era vivu, ma era resu, u tintacciu. Spasimava. Cacciàtulu da u lamaghjonu, l’emu lacatu stesu in u prati una bedda stundata.

– Ùn avarà più circatu di scappà, o Rivaritu Antò !
– Ùn intisgiava più, o amicu ! Stava mansu mansu. Dopu, u ci semu liatu, è beddu beddu l’emu ghjuntu à u stradonu. U maciddari u s’hè purtatu in camiò è l’hà tumbatu arrisera.
– Seti puri scuciuratu, avà, o Rivaritu Antò 
– Eh ghjà, hè accudata sta volta chì u manzu scappessi, è pò accada dinò. Chì, animali da venda, n’aghju parechji. È u malvasgiu chì m’hà fattu u culpacciu issa volta, hà da risicundà.
– Allora, o Rivaritu Antò, vi tuccarà à vardalli !
– Ci vurrìa, o amicu, ci vurrìa. Quissa, mancu a negu, ma ùn possu stà annantu ad ochja tesi. I me fatti quali hè chì i m’hà da fà ?

– O Rivaritu Antò, sarà chì oghji ùn ferma più un palmu di nettu ?
– Or pinseti, o amicu ! U gattivu sughjittìsimu hè anticu quant’eddu hè anticu l’omu nantu à sta terra. È i gattivi azzioni di un tempu di una volta ùn avìani fumu di quiddi d’oghji. Quand’e eru ziteddu, à babbu, li n’ani fattu veda quant’è un preti ni pò binidiscia. È ùn era omu à circà i scirri. Taglianasi nè scherzi ùn ni facìa à nisunu. Sgubbava è aiutava à chì campava à bisognu. Ci vurrà d’altrondi ch’e vi cuntessi qualchì passata di soiu, cusì ghjudicareti da par voi.
– È comu si chjamava u vostru babbu, o Rivaritu Antò ?
– Si chjamava Anton Santu, o amicu.
– L’aghju cunnisciutu à babbitu, dissi Brancaziolu. È s’e mi n’invengu bè mi pari chì a ghjenti u chjamava u Rivaritu Anton Santu.
– T’ai a raghjò, o Brancaziò. U chjamava cusì a ghjenti.

– È comu hè stata, o Rivaritu Antò, à dalli issu nomu ?
– Era un omu di gren ghjudiziu, ben vulsutu è stimatu assai da tutti.
– Quissa sì, dissi Brancaziolu. Era ciò chì si pò chjamà un omu. Eddu ùn tirava in daretu quand’eddu si trattava d’aiutà. Facìa sempri à succurrionu quand’eddu sintìa qualchì scempiu.
– À babbu, u chjamàvani sempri par fà i spartimenti, par appacià i famigli in dirrotta, par metta u bè. È ciò chì era soiu ùn era soiu. Dicìa sempri : “Finch’eddu ferma qualcosa in casa, ci vò à dà, chì u bisognu ùn aspetta”. Quissi i paroli, o amicu, sò paragoni di vita. È sò persuasu chì in i vostri libri ùn ni truvareti stampati altrettantu. U so ghjudiziu iscìa da i pruvanzi d’ogni ghjornu, di pettu à i guai. U so casali era pocu. Ma issu pocu andava spartutu.

– Ghjenti manilarga in issa manera, o Rivaritu Antò, ùn si ni trova più.
– Innò, o amicu, ni ferma sempri. Ancu di grazia, chì osinnò ùn c’era più spiranza di nudda. Ma sarà ancu ora chì no campagnèssimi. Aiò, ch’edda ùn ci vinissi in vìa qualchì croci !
Erami cuddati in vittura, tremindui. U Rivaritu Antonu raghjunava. Ma vinutu à parta, quand’è scaldava beddu beddu u mutori di a vittura chì chirchinnava, èccuti chì ci affacca Catalina fendu attu è briunendu à fiatu in bocca :
– Aiò, aspitteti à mè ! Circavu una cumbinazioni par falà in cità. Ancu assai ch’e v’aghju scrichjatu, chì osinnò vi n’andàvati à a muta !


Ùn l’avìami intesa, chì à tremindui ci spuntava dighjà u sudori ghjilatu. Ùn hè nudda à dì u nomu di Catalina. Ci vò à sèntala ! Chì, quand’edda cumparisci in qualchì locu, ùn ci hè pinseri chì altru nimu possi parlà nè dì a soia. È da ch’edda hà sposu u pedi in vittura insin’à varcassi in cità, hà battutu a lingua senza arrichià. U Rivaritu Antonu ed eiu, ùn vidìami l’ora di ghjunghja, chì issa tavedda ci rumpìa par bè a divuzioni.
Nantu ad ogni sughjettu, di qualvoglia sìa a catigurìa, edda sà tuttu. Ma affari d’avvucati, di midicina o di nutarizia. Masimu chì quand’edda ùn sà, tandu infrena à l’ochji à l’ochji, chì a so sapienza hè poca è micca. Or andeti vo à prutistalla ! Ùn ci n’hè chè unu solu, in tuttu quantu u lucali, chì a supraneghji. Hè Ghjirolmu Zupponu chì discorri adedda adedda, senza mai dismetta. Ci chì stavulacceghja ancu durmendu senza sparasià. Ma à Ghjirolmu u c’èrami francatu, ùn parlendu à nisunu, capunanzi, di u nostru viaghju. Mai pinsendu ch’edda scalessi Catalina, cusì à l’assindotta.

Emu sapiutu in issa manera u vulè è l’ùn vulè. Senza mancu intargalla. Era una tavedda di prima trinca. Arrutava a lingua ad arrutera. Ma piccatu ch’edda ùn frustessi, chì cusì, à rombu era firmata senza ! Ogni tantu, u Rivaritu Antonu vulìa parà a piena chì bufunava è brunzalava. O tintu ad eddu ! A di pruvava in darru à risponda. Ma era propiu quant’è à zappà in acqua. Tremindui, eiu ed eddu, briachi èrami, senza avè bittu vinu. Ed edda, com’è chì nienti fussi, battalava à dirrutera. L’avìati da supranà vo !
In Villepia, parlava di a maestra di scola è dicìa ch’edda ùn sapìa mancu fà “o” di quiddu locu. In Fusaiatta, turrava à a pustina a penta ceca, cù paroli è buccati chì dàvani russori ancu à a nevi. Passendu pà a bocca d’Arghja Bastianu, avìa intoppu in bocca à Ghjesù Cristu è u sbalcunava, intriccendu vituperii è ghjastemi trimenti. Falendu par Bisinà, calpighjava à Mattiulacci chì mittìa u tarratremu ancu à Satanassu chì si ni stava à l’ascultichja. Ognunu avìa contu è sopr’à contu cun edda. È mancu vi dicu i parulacci sputriti è svargugnati ch’edda si cacciava da bocca. I cundotti è i numati i facìa sùbitu quenti. È c’era vulsutu qualchì sfacciatu da minalli nant’à a bocca. Ma tuttugnunu a lacava svappà. Chì, à dilla franca, dì, dici, ma fà gattivi azzioni, ùn ni faci. Ancu di grazia. Ma quantunqua, sempri si dici : a lingua ùn hà ossa ma i tronca. Ed edda truncava a cundotta di quistu è di quiddu senza abbadà u praiudiziu.

A nostra ghjunta in cità, fù propiu un sullevu da u Rivaritu Antonu è da mè. Puri puri avìami da goda stondi di paci. È par caccìaccila da vìa par bè, li dissi chì mancu sapìami l’ora di a nostra vultata di sera. Ma ùn era imbrugliata chì, intranti com’edda era, qualchì passu u truvarìa sempri. Eppo’, puru par firmassi par strada, edda ùn timicava. Chì era una donna ribraduta è manuta quant’edda era linguuta. È ùn c’era omu chì li fessi ombra. Sippurmai, minava ancu à a croci. Ùn li trimava a mani di sicuru.
Eiu è u Rivaritu Antonu, semu andati passu passu in i cuntorra di a piazza maiò, à fà qualchì pruvisti. Sò statu cuntenti d’accattà una catena forti da lià u nostru ghjàcaru. Più cresci è più ingattivisci. Ùn vogliu aspittà ch’eddu mursichi à qualchissìa. Sarà ancu ch’e li mittissi una camorra. Ma par quissa, li dò tempu dinò qualchì misata. Emu fattu cuddazioni in un’ustarìa vicinu à u tribunali. Dopu, ci semu tiratu uni pochi di passetti, è à l’ora di l’audienza èrami in tribunali.

A sala maiò era piena in bocca. U Rivaritu Antonu, sempri d’ochja, hà vistu qualchì parsoni ch’eddu cunniscìa chì pusàvani à i prima infilarati. Si sò strinti parpena, è cusì emu avutu locu, dinò no. Ancu assai, chì à stà arrittu, mancu a mi sintìu. C’era l’amicu di u Rivaritu Antonu chì passava càusa in una quistioni di tàrmini cù un certu Buccucciu. L’amicu avìa cun eddu dui tistimonii di viduta, ma Buccucciu era solu. Chì, nimu vulìa ghjurà u falsu par eddu.
In un cantu, in disparti, c’era un vichjettu ridìculu, tuttu accicciatu. Avìa missu l’ochja addossu à una vichjotta attimpata chì calzittava à batti batti. Ogni tantu, u vichjettu stupava in terra è li dava l’uchjata. V’avìati da tena vo di rida. Accantu à mè, c’era una donna chì si sgratticciava è bulicava in una sporta chì puzzava u pesciu trigaticciu. Da nanzi, mi pusava un’antra donna. Si tinìa dritta cù u so fazzulettu in capu. In manu tinìa un màzzulu di carti liati di frisgettu. Ogni tantu si vultava, è u so sguardu parìa ch’eddu circhessi qualcosa. Ma ùn era chè a praforma di u sguardu. Chì i so ochja stàvani fissi, secchi com’è ch’eddi avìssini pientu da quali a sà quantu tempu tutti i làgrimi di a so parsona. Parìa ch’edda fussi vinuta smimuriata. Era quì, prisenti corpu, ma a so vera parsona era altrò. Circava qualcosa, circava à qualchissìa.

U Rivaritu Antonu si n’era avvistu chì issa donna mi turbava, è mi dissi à l’arechji :
– Hè una donna chì u figliolu l’ani tombu vinti anni fà, senza chì l’umicidiaghju fussi presu è castigatu. Da tandu in poi, edda veni ogni ghjornu chì Cristu faci à tutti l’audienzi. Ùn dici mancu una parola è ùn appinnuleghja. I so labri pàrini impiccicati in perpètua.
– Ma ditimi ghjà, o Rivaritu Antò, chì hè issu buttigonu di carta ch’edda stringhji in manu ?
– Issi carti, o amicu, sò cèduli d’usceri ch’edda porta sempri cun edda. Ùn a vidareti mai senza. È, in fondu, mancu a sò s’eddi arriguàrdani a so càusa. Ma abbadeti com’edda fighjula. Hè cionca à a diciarìa di u mondu. Aspetta à qualchissìa, a vi sareti pensa. Aspetta u sguardu di u so figliolu, aspetta a voci di u so figliolu. Ma si sà chì ùn li pò lucia in un tempu u pelu à l’assassini è à i so vìttimi.
– Oh, com’edda rendi pietà issa donna, o Rivaritu Antò ! Da veru m’imbruna u cori è m’atturbisci. S’hè persa in u so dulori è nudda li pò adulcà u cori, cacciatu u ricordu di u figliolu.


In quissa, entri un ghjuvanottu, è videndu chì ùn firmava una piazza pusendu, hà livatu subitamenti brionu. È guasi chì eddu casca impittendu in a donna di a sporta chì dissi : “Ùn ci aghju càusa eiu ! Ùn ci aghju càusa eiu !” Tandu u vichjettu chì uchjittava, si pisò in gattiva manera : “Chì tù ùn essi più à vena à a me faccia ! Tuttu chì tù avissi a raghjò, à mè ùn mi basta micca”. È raghjava è raghjava : “Chì tù torri tù à legnu di croci. Eppo’ s’edda mi salta, a ti scasciu è a ti dicu : chì tù vachi muru muru gridendu com’è un’ànima dannata !” Sintendu tamanti ghjastemi mi vensi a carri ghjaddinina. Mi vultò à dì à u Rivaritu Antonu :
– Soca semu in u spidali di i tonti, cù tutti issi scemi in ghjiru ?

U Rivaritu Antonu si campava da a risa cù i so amichi. Era a prima volta ch’edda m’accadìa di vena à u tribunali. È, à dilla franca, s’edda ùn fussi stata da vena cù u Rivaritu Antonu, mancu avarìu avutu l’invinimentu di ghjùnghjaci. Micca ch’e mi pintissi d’essa vinutu. Ma sintìu un malasgiu addossu. Quidd’altri ridìani à zirfa, vidèndumi pinsirosu. Mi sarìa piaciuta ancu à mè à rida. Forsa mi sarìa scappata a risaredda. Ma c’era quidda tinta mamma addispirata chì vi spindiculava.
– Riditi, o amicu, riditi, mi dissi u Rivaritu Antonu, chì ùn ci hè altru megliu di una risata da scunghjurà ogni disgabbu è francà l’omu da pinsamenti fuschi.
– Ùn vi vogliu sfirzà, o Rivaritu Antò, ma francu da mali, rida ùn possu. Hè quant’è ch’e aghji a gola innussata.
– Ghjustu appuntu, o amicu, da mandà vìa u bucconu, riditi. Chì a risa ùn praiudizieghja à nisunu è sgorga u sangui. Chì sì vo seti cusì, u vostru sintimentu s’innasprisci è vi s’ammanta a cugnizioni.


Sicura, a sintìu, chì u Rivaritu Antonu avìa più chè parti di raghjò. L’omu ùn pò stà immotu in l’addispirazioni è ùn ci hè dulori insuperèvuli. È issi paroli mi fècini rinvena situazioni chì pàrini strani, ma chì tuttugnunu hà pruvatu. Monda volti, in u peghju dulori, scappa una risa chì ùn ci hè trava da impastughjalla. Hè una bona chì a natura fonda ùn si lascessi superà da qualunqua angori. A risa hè indòmita. Di fatti, hè propiu ciò chì faci a nostra fiminezza è a nostra umezza.
Dicu è dicu, ma scorri u tempu. È avà hè un pizzettu chì no semu intruti in sala d’audienza è chì u ghjùdici hè mai ancu à ghjunghja. U Rivaritu Antonu raghjona cù u so amicu chì pari ch’eddu aghji a lingua sciolta quant’è Buccucciu chì ùn stancia mai. Hè vera chì, com’eddu a m’hà ditta u Rivaritu Antonu, sò sempri in càusa unu cù l’altru. È sempri par vìa di i listessi tàrmini. È facchi i babbi èrani dighjà in càusa. È, pà u mezu, quand’eddi ùn sò micca in tribunalati, litìcani in paesi. S’e fussi eiu in càusa, di sicuru, avà aspittendu u ghjùdici, avìu da baddà in ziglia calda. Ma eddi, inveci, com’eddi sò avvezzi, piglìani u so piaceri è chjachjarèghjani.

Statu parpena, sentu sunà trè ori à u campanili. Umbeh ! Hè à mumenti un’uretta chì no semu strinti com’è anchjuvi. Avarà da vena o nò, issu ghjùdici. Li dumandu à u Rivaritu Antonu :
– Ma, issu ghjùdici, comu hè à ùn ghjunghja in tempu è ora ?
– Ah, quissu po sì, o amicu, hè un omu catorriu. D’altrondi a vidareti da par vo. Pà u più di u sempri, l’audienza principia à un’ora impropia. S’eddu dici à dui ori, hè capacia ancu à vena à meziornu oghji, è à sei ori dumani ! È sarìa un affari risicosu à inditalli u ritardu. Chì tandu farìa a sgòmbara ! Ma chì vuleti, tutti quissi sò à distempu è ùn si primùrani nè d’ora nè d’altru nudda. Pà eddi, issa viduta quì, hè una campazioni. Hè u so spittàculu cutidianu. Allora, li vularisti livà i so sciali ?
– Ma, o Rivaritu Antò, issa ghjenti ùn vivi micca. Issi parsoni sò guasi tutti in un letargu…
– Vi pari à vo, o amicu, ma feti casu chì pà eddi issu letargu, com’è vo diti, hè a vista stessa. D’altrondi a vita vera ùn hè in a fua di a ghjenti chì no emu vistu prima, in carrughju, chì si spicciava à curà faccendi di poca scanurza.


Sempri ch’e u vecu, u Rivaritu Antonu ùn mi lascia u spìritu in riposu. Cun eddu, ci vò à circà i raghjoni ghjusti, ci vò à goda a stonda prisenti. È, pinsènduci, sarani parsoni cumpagni, chì zìa Libarata chjama ghjenti annaturalata. Ed hè forsa issu naturali, anticu quant’è l’umanità di a parsona è chì hè a megliu làscita di i nostri maiò, chì mi metti di pedi in paru cù u Rivaritu Antonu chì hà battutu un’antra vita chè a meia.
Uni pochi m’ani da rimpruvarà a me matafìsica. Staraghju à senta è lacaraghju dì à chì dici. Hè lècita chì ognunu dichi a soia. Basta à ùn vulè a raghjoni puri d’avè a raghjoni. Chì, tandu, ùn si pò più discorra. U me pinsamentu avìa intoppu issu filu è viaghjava com’è certi, à ciarbeddi in a barretta, quand’eddu s’intesi una martiddata chì sutrinnò à tutti quanti è intrò u ghjùdici cù u pracuratori. Ma di u ghjùdici n’emu da raghjunà bè bè avà.

 

Per sapè nedi più

Per ritruvà e prime puntate di u Rivaritu Antonu
Prima puntata https://www.rivistarobba.com/SUCHJU_r11.html
Seconda puntata https://www.rivistarobba.com/U-Rivaritu-Antonu-2_a531.html

Per cunnosce megliu à Philippe Antonetti, l'artistu ch'ha realizatu a pittura scelta per illustrà, fate puru un girettu quì https://www.corsenetinfos.corsica/Le-Bocognanais-Philippe-Antonetti-dessine-le-reel_a90256.html
Samedi 30 Mai 2026
Rinatu Coti