Philippe Antonetti
U ghjudici traversu
Ùn era compia a tribunalata chì, senz’altru, eiu è u Rivaritu Antonu, ci ni semu andati di i prima, guasi à u corsu. A sintìu, trè mè mè, chì, ad eddu, li sarìa piaciuta assai ad avvacarassi parpena par discòrrasila à mezu à i so amicacci, par paragunà u parè di soiu cù quiddu di l’altri. Ma eiu ùn pudìu più cinquantà. Baddavu in ziglia calda.
Quiddi stondi pèssimi mi firmàvani à bocca di stòmacu com’è un bucconu amaru. È ùn bramavu altru : escia da culà è vultà in paesi da pudè scuzzulà issu brùghjulu di malasgiu chì m’inturniava. È guasi mi lacavu invada da una stampa d’angoscia. Eru dicisu par bè à ùn vultà mai più in issu tribunali.
È, à dìvvila franca, m’era ancu ghjunta una pena in capu chì mi sciappava i menti. È mi cicciunàvani l’arechji com’è ch’eddi mi s’accudèssini tanti vespi inzirmiti. M’eru propiu frasturnatu. È u Rivaritu Antonu m’ossirvava. Par ora si ni stavu zittu. Ma di sicuru era una mutezza vulsuta è chì sarìa di poca durata. Li prudìa a lingua è qualchì parlamentu u m’avìa da fà. Quissa era di règula.
Principiava à cunnòsciami, ma anch’eiu principiavu à cunnòscialu. U so silenziu era una botti piena ancu à stappà. I paroli, i frasi stàvani pronti par corra da a so bocca cù i pinsamenti. Mi parìa di parcipiscia un pocu u meccanìsimu di u so ciarbeddu chì stava in parapatenti.
Senza mancu dì un’acca, èrami cuddati tremindui in vittura. Annuttava dighjà è ùn semu stati tantu à ghjirà in piazza à u tribunali è ad andà vìa. U Rivaritu Antonu facìa riflessu ed eiu m’accinghjìu à fighjulà a strada par ùn impittà in qualchì vittura o lampà in terra qualchì parsona.
A mutezza di u Rivaritu Antonu era par compia. È i buffulati d’aria fresca mi rinchirìani. À pocu à pocu m’assirinavu. Era ora. Francàvami l’ùltimi casi di a cità, è a vittura viaghjava à a lestra, quand’eddu mi dissi di suttrattu :
– O amicu, eti mai vistu meni sìmuli aduprati da u ghjudici incaricatu di fà ghjudizii !
– Hè vera, o amicu, pàrini foli. È certi cosi, bisogna à pruvalli da sè par pudè raghjunà cù cugnizioni. È sempri si dici : à chì ùn vedi d’ochja, ùn pò ghjudicà nudda. Comu mai pudarà essa chì in tempu d’oghji, cù tutti i leghji chì ci sò, a ghjustizia in Corsica fussi parechji volti, mezu chè una carnavalata.
– Sapeti micca chì issu ghjùdici chì no emu vistu oghji, tanti anni fà, hà cundannatu u figliolu par un affari di nudda.
– Aiò, chì ùn pò essa, o Rivaritu Antò !
– Or diti puri di nò ! Tantu hè stata ! È, o amicu, tuttu ch’eddu fussi u figliolu, ùn hè valsuta. Era par dassi soca a numata chì, eddu, favurità à nimu ni facìa. Cusì hè stata quiddu ghjuvanottu à sciaccassi a so timpata di prighjunìa.
– Sò propiu cosi di l’atru mondu, o Rivaritu Antò ! Si sarà mai vista un babbu ghjùdici à metta u figliolu in prighjò !
– Sicura, o amicu, si pò sempri truvà à dì, ma mittimu chì u ghjuvanottu aghji fattu qualchì sguvernu, puri minò minò. Par me contu, sò persuasu chì ùn tuccava à u babbu à fallu struzziunà è dopu à ghjudicallu è castigallu.
– Ma, o Rivaritu Antò, in Corsica s’hè sempri usatu à caccià a ghjenti da prighjò è micca à mèttala drentu.
– Aveti a raghjò, o amicu, è issu ghjùdici cundannarìa ancu à Ghjesù Cristu, casu mai chì qualchissìa u dinuncessi è fessi una lagnanza à u pracuratori. È ùn ci hè avvucatu chì li mittissi intimizioni. D’altrondi l’aveti vista, quandu l’avvucatu di u me amicu hà circatu di sapè quandu u so clienti avìa da essa ghjudicatu, in principiu o à l’ùltima di l’audienza. Parsi puntu da qualchì listuca. Hè scasciatu subitamenti è l’hè isciutu in gattiva manera. È l’avvucatu s’hè ancu lasciatu inghjacarà senza mancu piulacà. Ancu di grazia, d’altrondi, chì osinnò era ancu capacia à circalli i scirri. Ma comu voglia fussi a càusa hè stata rimandata à un’antra audienza, quand’edda li pararà ad eddu. È bon intindidori è pochi paroli !
– Ma, di fatti, o Rivaritu Antò, l’audienza d’oghji hè stata longa, senza chì qualunqua causa vinissi asaminata.
– Ùn sarìa a prima volta, o amicu. A vi dicu, purtroppu faci ciò chì pari à eddu. Quant’è à dì ch’eddu ùn hà à nimu sopra chì u cumanda. È mancu u pracuratori eti intesu. Ci vurrà chì vo vènghiti un’antra volta à sèntalu. U discorsu ch’eddu hà fattu oghji ùn arriguardava manc’appena una càusa in particulari. Ma infatti, era ad eddu stessu ch’eddu difindìa. È ùn hà parlatu chè d’eddu.
– È comu sarà stata, o Rivaritu Antò, à ùn parlà chè d’eddu cù tanti minuzii ?
– Vi diciaraghju, o amicu, chì, sti pochi ghjorna, l’hè vinuta à u nasu chì, in cità, uni pochi pàrlani d’eddu è di u so matrimoniu ricenti.
– È chì c’entri u so matrimoniu, o Rivaritu Antò, in i so ghjudizii ?
– Più di ciò chì vo pinseti, o amicu. È vidareti quand’e v’avaraghju contu issa passata, chì ‘ssu omu quì hè un arghjetu di prima trinca. Tempi fà, hà passatu càusa una donna, mamma di trè figlioli, ognunu di un babbu sfarenti. ‘Ssa donna, par vìa di parechji cumbrìcculi, avìa scruccunatu solda in grossu à a cascia di l’allucazioni familiari. È l’affari durava da un pezzu.
– Aveti a raghjò, o Rivaritu Antò. L’avìa letta nantu à u ghjurnali issa scruccunarìa. Mi pari chì ci hè statu pocu u scàndalu. Passava ch’edda avìa sei o setti figlioli, inveci di trè. È cusì scurruchjulava i solda. Ma comu sarà stata à scòprala ? Soca facìani qualchì inchiesta.
– Eh ghjà ! L’affari hè vinutu scupartu cusì à casu. Forsa era colmu u so bacinu. Comu voglia sìa hè stata incarciarata è u ghjùdici l’hà sciaccatu una cundanna. Ma, edda, i solda, i s’era arrubati è i si tinìa.
– Dìtimi ghjà, o Rivaritu Antò, ùn ci hè statu l’arti ch’edda palisessi ind’edda l’avìa imbuttati ?
– Chì l’avìani da fà ? Un tafonu ind’edda n’avìa dighjà ! O amicu, seti beddu niscèntriu, mi pari. Sapeti micca chì duranti a càusa, facchi a donna era piaciuta à issu ghjùdici, chì neci nicionu vò fà u cinsori, ma hè unu stronca è ghjetta. A donna li sarà piaciuta, quissa ùn a negu, ma ancu più i solda arrubati. È, ticchi ticchi, ogni sittimana s’affaccava in prighjò à veda a donna. U passavanti u si cuncidìa da par eddu. Ma com’eddu era maritatu, issi vìsiti èrani fatti à l’appiattu da a moglia…
– Ma, o Rivaritu Antò, avà ùn mi cunteti micca qualchì rumanzu di fantasìa ?
– O amicu, vi contu l’affari tali è quali. N’andava scemu pà a donna è mancu si piattava più à cap’è à qualchì sittimana. I prima tempi, a ghjenti era persuasa chì u ghjùdici era imbravitu è ch’eddu si primurava di porghja aiutu murali à issa tinta mamma incarciarata. Ma ciò chì era stranu, era chì ùn s’affaccava ad altru nimu, puri à parsoni più à bisognu. A vi pinseti chì altri disgraziati ùn mancàvani in prighjò è chì, di sicuru, èrani più da aiutà chè quissa. Ma ùn era innamuratu chè d’edda è si capisci ch’eddu a curava cù tanta custanzia è divuzioni. Statu un tempu, mori a moglia.
– Quissa quì, o Rivaritu Antò, era propiu una murtalità chì cascava à tappu ! Di megliu ùn pudìa andà, mancu par avèddila prigata. Un fattu stranu hè.
– À u ghjustu, o amicu, ùn s’hè sapiuta di ciò ch’edda morsi. S’era tiratu u pedi com’eddu si dicìa in tempu di una volta.
– Andeti puri, o Rivaritu Antò, chì u pedi u d’avarà tiratu u maritu. Li bramava a morti par pudessi goda a donna chì era in prighjò. È ùn avarà abbadatu à tappà l’ochja à a moglia.
– Sò affari chì accàdini, o amicu. Ma uni pochi di lingui ani mossu una voci, cù certi sottuintesi chì m’eti capitu… In i caffè, in i carrughji, in i piazzi, ùn si discurrìa altru. A sala d’audienza era sempri piena in bocca. Era quant’è à corra à qualchì teatru. Par truvà una piazza pusendu, ci vulìa à ghjunghja capunanzi.
– È u ghjùdici, o Rivaritu Antò, qualessa era a so cumparsa ? Ùn s’avvargugnava micca in pubblicu ?
– Or pinseti appena, o amicu. Eddu, sempri rubaccia, facìa com’è à l’abitùdina à modu soiu, è imbizzarrìa peghju di mai. A si sapìani l’avvucati. Ùn avìani apartu a bocca par pieta chì li tagliava u fiatu. Cacciatu ad eddu, altru nimu parlava più. In quant’è à l’incausati ùn ni pudìa mancu più senta nomu. Surracava à tuttugnunu senza frizioni. Passava chì a morti di a moglia l’avìa cummossu è chì u so caràttaru era pighjuratu. È, com’è frenu ùn n’avìa, si dava lìbaru passaghju. Si pirmittìa ogni cosa ch’eddu li pruibìa à l’altri.
– È a donna in prighjò, a vidìa sempri, o Rivaritu Antò ?
– Altru chè vèdala in prighjò, a vidìa sempri, o amicu. Qualchì tempi dopu à u so dolu, li dava u permessu ch’edda vultessi in casa soia ogni dumènica. Ed era pùbblica ch’eddu a si tinìa. A sapìani ancu i ghjàcari in Porti Vechju.
– Chì vò dì, o Rivaritu Antò, issa buccata : a sani ancu i ghjàcari in Porti Vechju ? L’aghju intesa parechji volti è ùn a capiscu.
– Hè bedda capiscitoghja, o amicu. Quand’eddu si tratta di un sicretu o di un capatoghju qualunqua cunnisciutu da tuttugnunu, si dici chì a sani ancu i ghjàcari in Porti Vechju. Par vìa chì sarìani sempri di l’ùltimi à imparà una nova. A vi ripetu, cusì aghju intesu dì à i me maiò.
– Avà capiscu, o Rivaritu Antò, ma chì n’era vinutu di u ghjùdici è di a donna ?
– Ebbè, o amicu, a dumènica, u ghjùdici anchitortu, malu quant’è i setti piccati, è a latra pintuta, andàvani in cità à spassu, sempri à braccetta. È issu spittàculu era un veda ! Issa bedda donna maiò è sgueltra, dipinta da a natura, cù issu scarpagliamu tuttu scempiu, vechju è spilanchjatu. Èrani dui pà un paghju : a latra cù u ghjùdici. Micca una latra di micchittimì ùn era. Manc’appena. Era una gren latra chì avìa arrubatu in grossu, è chì avà ch’edda pudìa escia da a prighjò, gudìa i so soldi. Passava ch’eddi èrani soldi di guvernu è chì ùn hè latrìsimu ad arruballi, ma nanzi ghjudiziu. Comu voglia fussi, cù u ghjùdici, puru latra, si puliscìa a cundotta. D’altrondi, in cità, à chì l’infattava, i salutava senz’altru. Chì u ghjùdici hè omu à rimpruvarà u mìnimu scherzu. À chì ùn si scappiddeghja vidèndulu, hè quant’è à falli qualchì taglianasu. È, una volta, hà crisciutu a cundanna di unu chì ùn l’avìa salutatu cù deferenza abbastanza. Allora, in varda ! Sicura, i so amichi hè tutta ghjenti principali, cumircianti ricchi, puliticanti, òmini di pulizza, è a sapeti chì frà quissi ci sò parsoni chì ani bisognu pà u sviloppu di i so affari, chì ùn sò micca tutti palesi è unesti, ani bisognu di torcia u nasu à a ghjustizia. È quali hè chì u di torci u nasu à a ghjustizia ?
– S’e mi ramentu u dettu, o Rivaritu Antò, cù danari è amicizia, si torci u nasu à a ghjustizia.
– Quissa hè sempri pruvata, o amicu. È, oghji, megliu di mai. Sì vo ùn aveti solda da pagà l’avvucati è da offra rigali è bucconi à tutti issi ghjambineri, Diu vi ni vardi ! È sì vo ùn cunnisciti qualchì parsunaghju di guvernu o di prifittura, canseti puri u tribunali chì osinnò seti frittu. Par noi altri hè purtroppu sempri baccalà di ghjustizia, a roba di tribunali. A ghjustizia, o amicu, hè bedda di pedi in terra. A ghjustizia sò i ghjùdici è i pracuratori. Di una càusa linda è chjuca, ni fàcini unu sprovu è roba traversa. À l’assassinu li luci lu pelu. È guai è arvai à chì ùn hà nudda è chì ùn hè di nimu. Puvartà hè dilittu. A lagnanza dritta hè calcicata cù tistimunianzi falsi.
– Ma, o Rivaritu Antò, issu ghjùdici, da quantu hè ch’eddu hè à stu tribunali ?
– Quissa, o amicu, mancu a saparìu dì à u ghjustu. Ma sò di l’anni è di l’anni, quissa hè sicura. Ed hà sapiutu, à pocu à pocu, intriccià bè tutti i so cumbinazioni. L’èpica di u prisuttu è di u bucconu hè mai ancu à compia.
– Soca cumpiarà l’annu chì ùn si manghja, o Rivaritu Antò ?
– L’aveti puri ditta, o amicu. È tintu à chì ùn hà à nimu da dalli sullevu è à chì ùn hà nudda da rigalà. Pà i bracci scunsi ùn ci pò essa ghjustizia. Sì nimu pò piglià a vostra pratesa, ùn basta à essa risulutu. Sì vo ùn aveti nienti da allusingà, ùn basta à essa in raghjoni. D’altrondi, basta ad avè roba da dà è à cunnoscia ghjenti di tonu. Subitamenti, a vìncita si ghjira cù voscu, è tuttu vi và da bè. Inveci à stà mani bioti, vi fala a mannaghja. Tandu u vostru drittu diventa traversu è vi veni l’ossu in gola. Si vèdini cosi inauditi, i malvasgi è l’assassini triònfani, l’unesti è i vìttimi sò inghjuliati.
– Ma, o Rivaritu Antò, tuttu sarà à u segnu chì vo diti avà ?
– Altru, o amicu. Apriti l’ochja à apriti l’arechji. Fidieti è steti à senta ciò chì accadi in ghjiru à vo. Casca mali à stà sempri richjusu in una stanza à studià. A sò anch’eiu chì, à studià, a parsona cresci u so essa stessu. È à chì impara ùn perdi tempu. Ma attenti à ùn maccassi u ciarbeddu è à ùn sminticà chì a donna è l’omu, nantu à sta terra, viàghjani di pedi in terra, è mancu stampa à capu in ghjò.
– Sò persuasu quant’è vo, o Rivaritu Antò, chì tocca à ogni donna è à ogni omu à primurassi di a rialità di a so inturnianza suciali. Ma criditi chì qualcosa hà da cambià è ch’eddu hà da nascia qualchì fattu prupiziu da u spannu di tutti ?
– Ogni parsona, o amicu, porta cun edda una casta di spiranza in un mondu più dolci è umanu. È, a vi dicu, sì nudda cambia, allora po’ tandu, a situazioni chì hè pèssima ùn pò chè pighjurà assai. È ùn si sà ind’eddu si sbuccarà. A torru à dì, chì par mè hè una primura maiò : senza ghjustizia, una sucetà ùn pò campà.
– Mi piaciarìa, o Rivaritu Antò, chè vo spicifichèssiti u vostru pinsamentu.
– O amicu, quand’e parlu di ghjustizia, vogliu propiu intenda quand’eddu si faci ad una para cù tutti. O allora saremu sempri accinti à dì com’è u vescu Paulu Matteu di la Foata, chì a leghji hè una ragnata chì impastoghja u pòvaru, ma hè sgarmigliata da u riccu.
– A mi ramentu issa strofa, o Rivaritu Antò. A cunnoscu à menti ancu.
– Allora hè ditta, o amicu, sintìmula.
– Eccula, o Rivaritu Antò :
Dici un anticu : la leghji è una ragnata.
Passa la mosca, vi ferma ‘mpastughjata ;
Passa un boiu cù li corra,
Lassi porta scarmigliata.
Dunqua u povaru lu teni :
Ma lu riccu passa è veni.
– Quissi sì i pinsamenti sò da essa intesi è imparati da tutti. Chì, eddu, u vescu, a ghjustizia a cunniscìa quant’edda si valìa. In tempu ch’eddu era preti in Bucugnà, avìa fattu pieta in a càusa di a vana pascura chì quì, in Corsica, semu stati arruinati da leghji assassini. Ebbè, si feci liticà da u vescu d’Aiacciu di tandu.
– È s’hè sapiuta da dopu, o Rivaritu Antò, chì quandu a causa fù vinta, u vescu filicitò à preti Paulu Matteu d’avè difesu a virità. S’era ghjiratu subimenti in a vìncita.
– Tutta quissa a passata, o amicu, ci vò à tènala menti è dilla. Issu preti si feci liticà par avè difesu u pòvaru è vulsutu ch’edda triunfessi a virità. Hè vera chì a virità di u riccu hè cuntraria di quidda di u pòvaru.
– Ùn vi vogliu micca toglia da issu discorsu, o Rivaritu Antò, ma issu ghjùdici chì no discurrìami nanzi, a vidarà sempri issa donna ?
– Altru chè vèdala, o amicu ! Ùn hè tantu, l’hà calatu a cundanna, è dopu, in quattr’è trè setti, hà avutu a so grazia. Ùn era isciuta da prighjò ch’eddi si sò maritati. È, avà, sò maritu è moglia. I so pinseri sò quiddi di i ricchi : comu ani da fà par crèsciasi a stacchina è comu spèndala ? À quissi li luci sempri u pelu, è tintu à chì sghinca è chì li veni in vìa. Ùn si cèrcani tanti cari di mamma. Tandu a bastunata a sciàccani. Ciò ch’e v’aghju contu vi sarà ancu parsi una fola o qualchì strufetta ammappata, ma manc’appena. Hè a virità tali è quali, senza màscara qualunqua. Hè vera chì a virità nuda è cruda, in panni di soiu, veni sempri assai mal criditoghja è pari guasi bucìa. Ma eiu ùn aghju primura d’essa cunsidaratu da buciardu. V’aghju palisatu l’affari. O cridutu o nò, stà u fatta è basta. Vi cunvinciareti da par vo s’edda vi pari.
– À ringraziavvi, o Rivaritu Antò. Quissu l’affari bisognu ch’eddu fussi palisatu à tutti. È, sicondu u nostru pattu, u scrivaraghju è u cuntaraghju anch’eiu.
Sapè ne di più
A fiura d'illustrazione hè l'opara di Philippe Antonetti
Per ritruvà l'altre puntate di u Rivaritu Antonu, ghjè quì
Prima puntata https://www.rivistarobba.com/U-Rivaritu-Antonu-1_a524.html
Seconda puntata https://www.rivistarobba.com/U-Rivaritu-Antonu-2_a531.html
Terza puntata https://www.rivistarobba.com/U-Rivaritu-Antonu-3_a540.html
Per ritruvà l'altre puntate di u Rivaritu Antonu, ghjè quì
Prima puntata https://www.rivistarobba.com/U-Rivaritu-Antonu-1_a524.html
Seconda puntata https://www.rivistarobba.com/U-Rivaritu-Antonu-2_a531.html
Terza puntata https://www.rivistarobba.com/U-Rivaritu-Antonu-3_a540.html