U Rivaritu Antonu (5)




Stu mese, e spassighjate di u Rivaritu Antonu ci pòrtanu à interrugacci nant'à a sapienza è a cunniscenza. Attraversu l'incontru d'una signora un pucucciu urgugliosa, s'accenna l'impurtanza maiò di cunnosce i so lochi è a so ghjente.



L’albasgìa

Ginette Cals, Venacu
Ginette Cals, Venacu
 Cù u Rivaritu Antonu, èrami campagnati da fiumu in dà, à veda un amicu soiu. Mi n’avìa parlatu spessu dicèndumi :
– À Santu Capu di Bomba, ci vò à cunnòscialu. A si mireta. Hè un omu ghjustu è unu stimadori unestu. Eiu ed eddu, o amicu, semu di i listessi anni è ci semu sempri vulsuti bè. Discurrimu è ognunu dici a soia. U stò à senta è mi stà à senta. Sapemu i nostri difetti è cusì ci ghjuvemu.

À dimmi issi paroli u Rivaritu Antonu era chì Santu Capu di Bomba i si miritava à veru. Ùn era omu à dà l’amicizia cusì à a prima. Com’eddu si dici, par cunnòsciasi, ci vò à manghjà insemu un bacinu di sali. L’amicizia fonda ùn pò essa com’è a sporta chì piaci quand’edda hè nova, è chì dispiaci quand’edda invechja. Innò. Cresci cù a durata. S’arradicheghja in a vita d’ogni ghjornu, cù u cunfrontu di l’idei, di pinsamenti, di i dispiaceri è di i vicendi.

Strada facendu, par goda megliu a viduta, avìu ralintatu parpena a vittura. Èrami tremindui ad asgiu. A c’èrami scutita fattu cuddazioni. U meziurnali era nostru. È, com’eddu s’usa à dì, ùn ci tricava à vultà in casa, chì ùn avìami à nimu à dà à sughja. avìu rimarcatu da ch’e l’avìu cunnisciutu u prima ghjornu, chì u Rivaritu Antonu, ogni volta, mai mittìa à discorra sùbitu. Lacava locu da u silenziu, cù una piinezza maistosa. Ma micca un silenziu di piombu chì frastorna. Innò.
Si trattava anzi di un silenziu chì si prisintava par empia megliu l’inturnianza. Issu silenziu ùn chjudìa a parsona in un universu vanochju. Mancu stampa. Aprìa ogni pussibulità. Chì, u Rivaritu Antonu, in sìmuli modu, parlava di a vita, di a morti. Di a campagna, di u paesi. Di fatti successi, di pinsamenti propii. Ogni affari chì pigliava rangu in i so parlamenti, vinìa dipusitatu in a mimoria d’ogni ghjornu.

Eddu, chì ùn avìa vistu nisciuna scola è chì dicìa sempri di pettu à mè : “Sò un omu ignuranti. Ùn sò nè leghja nè scriva”. Ebbè eddu, ùn sapìa tanti affari, ma sapìa. Sapìa a vita, subitamenti, in ogni occurrenza, qualvoglia fùssini i vicendi di a sorti. È issu naturali, chì avìa avutu propiu da essa quiddu d’ogni parsona, mi smaravigliava à i nùmari infiniti.
Ùn sapìa nè leghja nè scriva. Quissa sì. Ma era à capu di u di bonu. Sapìa discifrà u mondu. Lighjìa in u cori di a parsona, in u cantu di l’acedda, in u fremu di u ventu, in u lumu di u soli. Scrivìa ogni ghjornu, in a mimoria, tanti filari, tanti pàgini, tanti libri, pieni à ghjudiziu, rùghjuli ad amori, repii ad aligrìa. Ùn c’era disarmunìa trà paroli è fatti di soiu. Cuntrava a so vita cù u so locu è a so ghjenti. Mi pari à mè, è ùn fù cà da dopu à capìsciala, chì a filicità umana hè fatta in issa manera. È purtroppu li semu indiffarenti. A tralascemu è sciglimu anzi roba fatticcia.

Tanti volti, parechji osservazioni di soiu, à u mumentu, m’èrani parsi strani. Micca ch’eddu avissi cappiatu qualchì scimità. U so discorsu mai era à l’allera. Ùn era cà fènduci riflessu, da par mè in disparti, ch’e mittìu à capì più à l’affondu. Fù cusì à dimmi un bel ghjornu :
– Abbadeti, o amicu, chì in Corsica, u lignamu di a Storia hè spùticu.
Li risposi subitamenti eiu :
– Fètila par piaceri, o Rivaritu Antò, spicifichètimi u vostru pinsamentu.

Tandu eddu sbuttò à rida, dicèndumi :
– O amicu, à ciò ch’e vecu, ùn c’eti capitu un’acca. Hè vera chì i me paroli sò stati pochi. Ebbè, avà steti à senta à mè. A Corsica hè chjuca, è cusì à a prima pari circundatoghja. Ma quantu sò stati, da tanti sèculi di disgrazia, à vulella incappià. Ani brigatu è battariatu. Intoppa quì intoppa quà. Sguillava com’è l’anguidda vardinca in a so vadina. Parìa ch’edda pudissi tena in palma di mani. Eppuru, ùn ci fù regnu alcunu da sottumèttala. Da chjuca ch’edda parìa, difatti s’era riirata maiò. Cusì chì, in u nostru locu, ùn ci hè nè chjucu nè maiò. U chjucu hè maiò è u maiò hè chjucu. Ùn hè par nudda chè no dimu chì, in casa soia, a vacca vinci u boiu. Feti casu chì, pienghji un ziteddu, mori una parsona, ribomba un trostu, nasci un fiori, parla un vechju, adochja o suniteghja, sò tutti affari sìmuli. Qualessu hè un fattu chjucu, qualessu hè un fattu maiò, mancu a socu. Par noi altri Corsi, a sola diminsioni di l’affari, hè a misura umana. Sicura hè chì ùn si tratta di a Storia fabricata à bedda posta da i ricchi da ingannà i pòvari. Sò sempri stati i praputenti à torcia u nasu à a rialità. Cusì li veni u tornacontu. A disgrazia di u disgraziatu cresci è a so vita hè unu sprò. Eiu, o amicu, mi tengu di a me cridenza chì a misura umana hè a sola salvazioni di l’umanità. Finchì u chjucu è u maiò si riùnghjini in l’omu, ci hè spiranza di qualcosa in u mondu.

Pinsavu trè mè mè quant’eddu c’era paradossu in a misura umana ch’eddu mi prisintava u Rivaritu Antonu. Ma ùn mi dava tempu da rifiatà è ripigliava senz’altru :
– O amicu, l’omu ùn ci vò à pisallu più in altu di ciò chì li tocca. Sicura, u pudareti ancu piglià è mèttalu in cima di un pedistaddu. È li s’hà da parè d’essa ghjuntu in cima di u mondu. Ma ch’eddu trinnechi è scapialzi u pedistaddu è tandu l’omu hà da cascà longu tiratu. Cusì, cù a cascata, si ramintarà. È sarà una bona, chì qualvoglia fussi u locu ind’eddu stà, l’omu tocca sempri di pedi in terra. Sminticà l’umana cundizioni hè quant’è à sminticà a rialità greva di l’universu. Sì vo vidìssiti un bel ghjornu qualchì pitràncula bulendu par aria, ùn vi dicu cà quissa : fughjiti, fughjiti subitamenti à piattavvi. Chì a petra ùn pudarà stà tantu par aria. Hà da cascà è pudeti ancu livà di tuppezzu.

– Vacu à creda, o Rivaritu Antò, chì par vo, chì l’omu si fussi tracciatu par aria insin’à a luna, ùn vò dì tantu.
– Hè cusì, o  amicu. Dìtimi appena, sarà crisciutu u benistà par vìa d’issi viaghji à tamanta luntananzi ?
– O Rivaritu Antò, ùn dicu chì u benistà fussi più maiò. Fussi edda stata ch’eddu criscissi ! Ma pensu quantunqua chì l’omu piglia cuscenza di i so pussibilità è cerca di dà un’antra pruspittava à l’universu.
– O amicu, ùn imbruglieti u casu. Ùn sarani mai cà uni pochi ad andà par aria. È ùn hè pruvendu à scappà in un’antra strada chì u nostru mondu cambiarà. Hè stendu sopr’à locu è straziendu ch’edda pò nascia a spiranza. Sò persuasu chì s’ani da aduprà issa sapienza nova par cuntribuì à a schiavitù di l’omu. Inveci sì no criscìssimi a sapienza di u nostru essa propiu, tandu a strada ùn sarìa magaru megliu andatoghja, ma sarìa quidda di un veru prugressu pà l’omu lìbaru in u so locu. À chì prò tanti sviluppi scentìfichi quand’è vo viditi issi paesi di Corsica chì vòltani diserti. Ùn si nasci più in i nostri paesi. Altru ùn si faci chè mora. È in issa manera ùn a pudemu più durà tantu.

– Ma, o Rivaritu Antò, pà l’omu a scelta hè sempri stata : o campà o mora.
– O amicu, par ghjirà in cundizioni, occòrrini dui poli à a terra. Unu solu ùn li basta. Da campà, ci vò ad avè u sisu di a vita. È, senza avvena, ùn ci pò essa sisu. Ma eiu ùn vi vogliu turbà cù i me pinsamenti. Ci sò chì dìcini chì pinsà hè una disgrazia. Soca hè chì ogni stonda di a vita diventa iputicata. Ùn vali à mèttasi i mani à l’ochji. A rialità ferma. O piacia o ùn piacia. Hè com’è issa machja sdrisgiuta da a strada. Porta anch’edda tistimunianza di u pinsamentu di i nostri maiò.
Dopu à sti paroli, stava bassu u Rivaritu Antonu. S’era incesu a pipa è fighjulava a strada. Sapìa chì avìu tinutu menti ogni parola di soiu è chì, da una volta à l’altra, l’avìu da intarrugà dinò nantu à certi particulari chì m’èrani sfughjiti.

Passendu par Picconca, u Rivaritu Antonu m’inditò un vechju casamentu à dui piani, spezia di un palazzu, ma chì u tettu s’era sfraiatu da parechji anni. Mi dissi :
– U videti, o amicu, issu casamentu. Ebbè, eiu l’aghju cunnisciutu in tempu chì ci stava a ghjenti. L’ùltimi abitanti funu u sgiò Battisti è a suredda, a signora Arminia. Era eddu un omu bravu, pocu signurili è senza albasgìa. Sciccava è stupava in terra, ancu in casa. Ùn valìani i liticheri di a suredda, chì edda, avìa vulsutu fà passà ch’edda ùn tuccava di pedi in terra. Ma era com’è tutti. Ed hè di sicuru ciò chì a frusturnava.

A prima volta ch’e aghju avutu à batta cun eddi, eru unu sgarzunottu. Avaraghju avutu quìndici o sèdici anni. Babbu, chì cunniscìa u sgiò Battisti, m’avìa mandatu à chèrali a sumenti di poma è di carotti da pona ch’eddu l’avìa cummissiunatu in tempu è ora. Èrani intesi chì sarìu vinutu eiu à circalli.
Quand’e sò ghjuntu, aghju pichjatu à u purtonu. Da u prima pianu, chì u balconu era sfacialatu, qualchissìa m’hà dumandatu : “À quali circheti ?” Tandu eiu risposi : cercu à zì Battisti. Ùn aghju cà intesu chjuda u balconu cù tamantu rimori eppo’ nimu vensi ad àprami. Aghju aspittatu eppo’ aghju turratu à pichjà. Ma era quant’è à fà suddizzichi à un mortu. Nimu s’hè trennu è u purtonu stava sarratu. Mi parsi stranu u casu. Sò fermu una stonda in parapatenti eppo’ mi dicisi à falà in piazza di ghjesgia, da sottu à u stradonu, chì c’èrani parsoni anziani chì si suliàvani chjachjarendu.

D’altrondi, m’avìani vistu pichjà à u purtonu di i sgiò. È a s’aspittàvani ch’e firmessi com’è u preti senza ufferta. Un vichjettu maliziosu, in pìppuli, arrimbatu à u carponu di un olmu mi dissi : “Di quali seti, o ghjuvanottu ?” Li dissi chì babbu era d’Arcusà, ma era cunnisciutu da tutti quanti, chì minnanna, a mamma di babbu, era di Picconca è ci avemu ancu sempri qualchì parenti.
Mi smaravigliavu chì, avendu pichjatu è bè, a donna chì m’avìa intargatu da u balconu ùn m’avìa paratu capu è chì u purtonu era fermu sarratu. Eddi si campàvani da a risa. Ed eiu i fighjulavu, ùn sapendu da rida à innò. Chì, à sapella di quali eddi ridìani, da a donna à mè ! U vichjettu chì mi vidìa mutu in cògitu mi dissi : “Vi vogliu dì chì quidda donna chì s’hè intesa da u balconu era a signora Arminia”. Ed eiu : allora, comu hè ch’edda ùn hà apartu u purtonu ? M’intargò u vichjettu : “È vo, chì aveti dittu ?” Aghju dittu : cercu à zì Battisti. È u vichjettu : “Hè capita, eti mintuvatu u frateddu dicendu zì Battisti, cusì ùn v’hà apartu”. Ed eiu : è chì ci vulìa ad avè dittu ? – È u vichjettu : “C’era vulsutu à dì : cercu u sgiò Battisti”. Ed eiu : quissa manca a sapìu. – È u vichjettu : “A v’insegnu eiu. Allora vulteti à pichjà, è vinuta à intargavvi, rispundareti : “Cercu u sgiò Battisti”.

Feci cusì subitamenti. Ùn avìu pichjatu ch’edda affacca in balconu : “À quali circheti ?” Tandu eiu risposi : cercu u sgiò Battisti.  – Edda : “Aspitteti parpena, v’emu da apra”. Statu un mumentu, una donna m’apri u purtonu è mi faci entra in sala. Era una parsona struffata, à capeddi in ochja, vistuta di unu scusalacciu, chì sciarrittunava. Parlava com’è ch’edda fussi tancia : “Sò a serva”. Tandu eiu : comu hè chì prima ùn m’eti apartu ? – Edda : “Ùn avìu capitu ciò chè vo vulìati. Aghju cridutu chè vo èrati qualchì mascalzonu chì vinìa à disturbacci”. Eiu : sò vinutu à veda u sgiò Battisti. Ci hè micca ? – Edda : “Ah ! Uh ! Hè campagnatu da stamani in quà è ùn vultarà cà dumani dopu meziornu. Ma chjamaraghju a suredda, a signora Arminia, chì a casa a righjira edda”.
A serva mi lasciò solu duranti un beddu pezzu. Cusì poti fighjulà a mubiglia chì ùn era tanta quenta. Una tola cù sei carreghi scancarati, un cascionu, un bavugliulu, una meda tutta tarulata, trè sgambeddi è un troppulu. À una quatrera c’era un urloghju appiccatu, ma ùn c’era barba di leghja l’ora chì ùn avìa chè una sfiera. A pulisìa era poca, è facchì a spazzura l’avìani frusta, chì u sulaghju era tarrazzosu. Ùn c’era un balconu senza un vetru sfilatu o rottu. M’eru missu à pusà, ma a carrega bambiava.

Infini chì affacca a signora Arminia : “Bonghjornu o ghjuvanottu ! Seti tutti sani in casa ? Salva salva ! Aghju surracatu a serva chì ùn hè cà bè bè avà ch’edda m’hà dittu chì vo c’èrati”. Mi parìa chì issa donna l’avìu vista dighjà, ma era un gattivu sapè in chì locu è quandu. Stava impalaficcata nantu à i so tacchini è mi dumandò comu mai ùn si sturcìa a spinurzala. Era tutta maschittata è in capu s’era fattu un coccu altu un palmu cù parechji cricchignò chì li pindìani in ghjiru. Mi dissi : “Pari chì vo circheti à me frateddu, u sgiò Battisti, ma hè campagnatu è par oghji ùn ghjunghji”.
Eiu : par appuntu, cercu u sgiò Battisti, chì m’hà mandatu babbu à chèrali sumenti di poma è di carotti da pona avà. – Edda : “Ùn abbiati pinseri, tuttu hè prontu. Nanzi di parta, hà lasciatu da vo tuttu ciò chì v’abbisogna. I vi daraghju senz’altru”. Feci neci di chjamà a serva, ma ùn si sintìa un zittu. È, di suttrattu, linteti qualchì briona : “Brutta furdana chì tù sè ! Dundi sè missa, o bruzzulò !”
Eppo’, vultèndusi versu mè : “Ci vò ch’e vachi da par mè ; avà s’hè piatta è ùn ci hè l’arti ch’edda stochi à senta”. È a signora chì era isciuta, vultò cù a sumenti. In più di quissa, m’avìa impiutu una bisgiacca di noci, di fichi secchi, di canistreddi è di nucetti. Mi deti dinò una spurticedda d’ova freschi. “Vi tinareti a sporta” mi dissi.

Sò falatu par piazza di ghjesgia è i vechji èrani sempri à pusà. U vichjettu chì m’avìa parlatu nanzi mi dissi : “Chì v’avìu dittu ? Bastava à dì : cercu u sgiò Battisti è tuttu hè andatu d’incantu. Chì ghjà bàbbitu ùn v’avìa dittu nudda ? Soca vi vulìa metta à u provu ? Chì siccomu l’arnechji ùn sò cunnisciuti !” – Eiu : or dìtimi ghjà, quali hè issa serva tutta struffata ? – U vichjettu : “Chì serva ? Avà ci saremu. Eh ghjà, ùn hè a serva. Sò troppu spìzzichi da piglià una donna da aiutà in casa. Era a signora Arminia chì v’hà ricivutu tutta struffata è cù unu scusalacciu. Issa fìsica a faci à chì ùn a cunnosci ancu. Dopu scappa in istanza è s’inchicchimiddeghja tutta è volta ad avvucatà”.
Eiu : avà capiscu comu hè chì quand’edda hè intruta a signora mi parsi d’avella vista nanzi. Sicura, a serva era edda ! – U vichjettu : “A videti quant’edda hè maiò a so albasgìa. Ùn dà ciò ch’edda ghjetta, ma hè bastata chè vo chjamèssiti sgiò u frateddu, è subitamenti v’hà carcu à roba. Uni pochi l’ani capita, è ogni tantu vani ad alliscialla. Ad ogni buccata dicini : “O signora Arminia, è cusì qualcosa buscani sempri. Inveci u frateddu innò, hè bravu è manc’appena appressu à a nubiltà. Comu voglia sìa, o ghjuvanottu, semu tutti listessi : razza nòbuli è sterpa ghjacarina”.

Cù u Rivaritu Antonu avìami francatu da un pezzu à Picconca ch’eddu discurrìa sempri di sta passata di a so zitiddina. Mi dissi à l’ùltima :
– Èrani stracciati à quiddu locu è parechji tastàvani ancu a fami, ma campàvani cù a so albasgìa. A signora Arminia è u sgiò Battisti èrani fantini è sò morti senza leva in casa.

 

Per sapè ne di più

A fiura d'illustrazione hè l'opara di Ginette Cals
Per ritruvà l'altre puntate di u Rivaritu Antonu, ghjè quì
A prima
A seconda
A terza
A quarta 
 
Jeudi 30 Juillet 2026
Rinatu Coti