U Campu di a Noci
Lisetta Carmi
Cù u Rivaritu Antonu, èrami ghjunti in punta di cuddetta, è inditèndumi a vaddi chì era sottu à no, mi facìa prisinti ciò chì era accadutu a sera nanzi in Arcusà.
– U videti, culà, o amicu, in u beddu fondu di u paesi, ci hè un alivetu cantiatu da una vadina, in un locu paru. Si chjama u Campu di a Noci. L’alivi sò frunduti è fruttivi. In un cantu, daretu à una casetta, ci hè un’alivi, a più maiò, alta è larga quant’è una torra. Mai nimu li s’avvicina senza scurà. À issa alivi si sò impiccati parechji parsoni ad avà.
S’era impiccata una donna chì avìa avutu setti figlioli è i s’era tutti tombi suchjènduli u sangui. U maritu l’avìa scuparta à casu quand’edda si tumbava l’ùltimu natu.
S’era impiccatu un omu chì avìa missu incinta a suredda è avìa tombu donna è ziteddu in corpu.
S’era impiccata una donna chì u maritu li facìa pata pèssima vita. A impastughjava à u pedi di u lettu, di notti, par castigalla.
S’era impiccatu dinò u patronu stessu di u Campu di a Noci, una sera di timpuralata. Era imbistialitu è avìa sturzatu u figliolu chì si vulìa matrimunià a serva.
Sottu à ‘ssa alivi, i lisci di graneddi mèzzani sempri è nimu li s’avvicina à cògliali. Ancu à l’animali li dà ombra. D’altrondi, mancu si sà da ciò ch’eddu veni u nomu di u chjosu : u Campu di a Noci. Chì, noci, ùn ci n’hè. È nimu si n’inveni d’avenni vistu.
Ogni tantu, a sera, à u focu, è una fiarata piaci ancu d’aprili, fèndusi un cantu di veghja, a sapeti, si ramèntani i passati di l’antichi. È vènini in baddu i strei, i mazzeri, i mummi, i porcafona o u mò mò. È, guasi sempri, o unu o l’altru, metti à parlà di u Campu di a Noci. Vi s’arrizza u pelu quand’eddi si sèntini certi passati.
Conta Ninninu chì, in a casetta di u Campu di a Noci, mai nimu ci sunnuttò, cacciatu à dui alivaghjoli pallicacci. Èrani ghjunti tanti anni fà, in tempu d’alivi, à fassi un pocu di cugliera da u so vittu. Èrani andati à raghjunà cù l’aredi chì avìani a patrunizia di u Campu di a Noci è u s’èrani presu à coglia à u mezu.
Èrani un omu è una donna di mez’ità, maritati ma senza figlioli. Li parsi d’essa scalati in terra di cuccagna. S’èrani fattu indizialà a strada da Santa di a Pianedda, chì hè sempri in balconu, è ad edda nienti li sfughji. Ùn movi un vintisgiolu ch’edda introna subitamenti u paesi. È, quand’eddu candiddeghja, leva brionu senz’altru. In paesi, panni tesi ùn si n’introscia. Ma ùn ci hè un sicretu ch’edda ùn sapissi. O cripà o sapè. È, sapè, sà tuttu. Micca chì, quand’edda ùn sà, ci chì taglia è cusgi com’edda li veni, cusì dìcini uni pochi di malmèttuli chì a voni mali. Soca sò stati sculifati da edda.
Ma, par capivultà à u me parlamentu, vi diciaraghju chì quandu i dui cuglidori sò ghjunti sopr’à locu, ùn ani persu tempu. Còlsini u graneddu a ghjurnata. Ùn ani firmiatu. Sò spustati par fà cuddazioni è basta. Ma, francatu quattru ori dopu meziornu, s’era calatu u soli è annuttava prestu. S’accòrsini tandu chì u locu era umbrosu à veru.
Lachètini di coglia, accantonu l’attrazzi sparti intornu è si chjùsini à a lestra in casetta. Ùn c’era sarratura nè chjavi. L’omu missi un piòttulu di traversu, fittu ad ogni capu in u muru. Cusì a porta li parsi assicurata. È c’era vulsutu à falli i forzi par lampalla in terra. A donna facìa i so fatti. Avìa accesu u focu annantu à a ziglia infiarendu a deda, è u maritu puliscìa i canni di u fucili.
Fora, in pochi mumenti, era mossu u timpurali. U ventu scatinatu ughjulava passendu in frombu in a vaddi. Fattu cena, mancu sò fermi à veghja ; si sò chjinati sùbitu nantu à i saccona. Ma sonnu ùn li ni vinìa. Stàvani tremindui pinsirosi. Èrani da veru in gattivi panni : altru ùn pinsàvani. Di colpu li s’arrìzzani i capeddi sintendu unu ruzzu spavintosu intornu à a casetta. Parìa com’è ch’eddu currissi in ghjiru, mughjendu è arpiendu, qualchì animali maiò. Spezia di un toru salvàticu chì facìa satanassu. Mancu a si sintìani à fighjulà fora. A porta scancarata trizzinava ribumbendu da tamanti colpa, è u balcunettu parìa minatu di mazza. S’era spintu u focu ed era bughju cecu. Satanassu era par aria è ùn c’era l’arti di parallu.
A nuttata, a vi pinseti, a si sò passata trimendu. Ùn cumpìia più. Era divintata un’ eternità. L’ori èrani sèculi. Ogni stonda li mucava a menti. À u prima chjarori di l’alba, sò taciuti i rimori di suttrattu. Ani apartu a porta, ma sghignèndula, guasi in timiconu ; ma fora ùn c’era nudda. U celi era porgu è a curina li frighjìa i carri. Senz’altru, sò cumpariti in paesi, purtendu in coddu tutti i so bisacci. Ani contu a passata è si ni sò vultati in paesi soiu. Ghjuntu in casa soia, a donna s’hè ammalata è si n’hè morta. Incausàvani qualchì freba cavaddina, ma mancu saparìu dì. D’altrondi ùn s’hè imparata cà da dopu ch’edda era morta.
Ciò chì sarà statu issu animali maiò chì ruzzava, ùn si poti sapè. À chì dicìa ch’edda era qualchì anima dannata chì andava ariunda à purgà i so piccati, à chì dicìa ch’eddu era qualchì toru salvàticu chì era imbistialitu è chì vinìa à zampittà in ghjiru à a casetta. Ma si malizieghja sempri qualchì misteru, è i ziteddi voni sapè in tutti i mòrimi di conti, ma Ninninu ùn a sà… o ùn voli palisà… Eppo’ dici : steti zitti, o beddi zitè, sò cosi di l’altru mondu è ùn ci vò à bruzzicalli. Cusì i si caccia di vìa. Ma custannu, compiu l’invernu è spizzatu u branu, l’eredi di quiddu chì s’era impiccatu, tombu ch’eddu avìa u figliolu, ani cercu in paesi ad unu chì vulissi taglià à razziconu issu pedi d’alivi chì ùn ni voni mancu più senta nomu.
È volta è ghjira, ùn ani trovu cà à Donu, unu scapricciatu, chì accittessi ‘ssa faccenda. S’edda c’era vulsuta, s’era attaccatu, di denti, ancu à a croci ! Paura ùn ni cunniscìa, nè à viaghjà di notti nè in qualvoglia fussi locu ch’eddu si truvessi. Ùn cunniscìa nemmenu u so prìculu. Arrimani da mani, cù a sega meccànica in coddu, à musetta cinta, hè falatu zifulendu. Passendu pà A Pianedda, hà fattu attu à Santa chì fighjulava in balconu neci ch’edda scuzzulava qualchì stracciu. È, prima di francà, hà cappiatu uni pochi di parulacci. Tandu, Santa s’hè trapesa bucchiturtèndulu. À cap’è à a sera nimu avìa più vistu à Donu. Nè Niculina in caffè, nè preti Dumenicu in piazza di ghjesgia. Da casa soia, u fumarolu ùn lacava scappà mancu un filu di fumu. In paesi èrani in pinseri par bè. U preti dicisi à fà mondu, chjamendu à l’òmini in caffè.
Sarani stati setti ori di sera è ci appruntàvami à mova, quandu Santa affacca par mezu à no à fiatu in bocca. Chì ci hè ! Chì ùn ci hè !
Dumandava à tutti : “L’eti più vistu à Donu ? L’eti più vistu à Donu ?” – “Chì ci hè ? Chì ci hè ?” li chirìa u preti. – “Zittu, vè, o missè ! hè cuddata avà a mumma par piazza di funtana !” – “Ma chì conti, o scimò ?” – “A vi dicu, o missè ! cuddava a mumma da lochi chì nimu ci stà, è purtàvani in tàvula un omu svrimbatu, a faccia pesta, sanguinosu… Mi sò falati i sensi è sò corsa quì. È avà par istrada, aghju pensu à Donu ch’e aghju vistu falà da matinata. Mittìa ghjò versu u Campu di a Noci”.
Tandu emu presu i lumi lèttrichi è semu falati. U celi era tòrbidu. Ùn si sintìa un zittu. Ghjunti sopr’à locu, emu vistu chì l’alivi di l’impiccati era sempri ritta, intreva, braccipisata, pruterva. A sega meccanica era in terra, rotta : tutta in brìcculi. Donu era da mezu à l’alivi à a casetta. Ghjacìa sanguinosu. A so faccia ùn si sciglìa più, parìa macinata. Era tuttu svrimbatu addossu. l’avìani calcicatu, pistiatu. Era mortu, quà, troncu da capu à pedi. In u vadinali d’acqua nera, ruzzava un animali maiò. Semu attratti, ma ùn s’hè vistu nudda, ùn si visticàvani cà tamanti zampati…
Quand’eddu era par compia, u Rivaritu Antonu mi presi à braccetta è ci semu tracciati par vultà in paesi. Stavu zittu, pinsendu trè mè mè à tanti affari chì mi s’addatàvani…
– U videti, culà, o amicu, in u beddu fondu di u paesi, ci hè un alivetu cantiatu da una vadina, in un locu paru. Si chjama u Campu di a Noci. L’alivi sò frunduti è fruttivi. In un cantu, daretu à una casetta, ci hè un’alivi, a più maiò, alta è larga quant’è una torra. Mai nimu li s’avvicina senza scurà. À issa alivi si sò impiccati parechji parsoni ad avà.
S’era impiccata una donna chì avìa avutu setti figlioli è i s’era tutti tombi suchjènduli u sangui. U maritu l’avìa scuparta à casu quand’edda si tumbava l’ùltimu natu.
S’era impiccatu un omu chì avìa missu incinta a suredda è avìa tombu donna è ziteddu in corpu.
S’era impiccata una donna chì u maritu li facìa pata pèssima vita. A impastughjava à u pedi di u lettu, di notti, par castigalla.
S’era impiccatu dinò u patronu stessu di u Campu di a Noci, una sera di timpuralata. Era imbistialitu è avìa sturzatu u figliolu chì si vulìa matrimunià a serva.
Sottu à ‘ssa alivi, i lisci di graneddi mèzzani sempri è nimu li s’avvicina à cògliali. Ancu à l’animali li dà ombra. D’altrondi, mancu si sà da ciò ch’eddu veni u nomu di u chjosu : u Campu di a Noci. Chì, noci, ùn ci n’hè. È nimu si n’inveni d’avenni vistu.
Ogni tantu, a sera, à u focu, è una fiarata piaci ancu d’aprili, fèndusi un cantu di veghja, a sapeti, si ramèntani i passati di l’antichi. È vènini in baddu i strei, i mazzeri, i mummi, i porcafona o u mò mò. È, guasi sempri, o unu o l’altru, metti à parlà di u Campu di a Noci. Vi s’arrizza u pelu quand’eddi si sèntini certi passati.
Conta Ninninu chì, in a casetta di u Campu di a Noci, mai nimu ci sunnuttò, cacciatu à dui alivaghjoli pallicacci. Èrani ghjunti tanti anni fà, in tempu d’alivi, à fassi un pocu di cugliera da u so vittu. Èrani andati à raghjunà cù l’aredi chì avìani a patrunizia di u Campu di a Noci è u s’èrani presu à coglia à u mezu.
Èrani un omu è una donna di mez’ità, maritati ma senza figlioli. Li parsi d’essa scalati in terra di cuccagna. S’èrani fattu indizialà a strada da Santa di a Pianedda, chì hè sempri in balconu, è ad edda nienti li sfughji. Ùn movi un vintisgiolu ch’edda introna subitamenti u paesi. È, quand’eddu candiddeghja, leva brionu senz’altru. In paesi, panni tesi ùn si n’introscia. Ma ùn ci hè un sicretu ch’edda ùn sapissi. O cripà o sapè. È, sapè, sà tuttu. Micca chì, quand’edda ùn sà, ci chì taglia è cusgi com’edda li veni, cusì dìcini uni pochi di malmèttuli chì a voni mali. Soca sò stati sculifati da edda.
Ma, par capivultà à u me parlamentu, vi diciaraghju chì quandu i dui cuglidori sò ghjunti sopr’à locu, ùn ani persu tempu. Còlsini u graneddu a ghjurnata. Ùn ani firmiatu. Sò spustati par fà cuddazioni è basta. Ma, francatu quattru ori dopu meziornu, s’era calatu u soli è annuttava prestu. S’accòrsini tandu chì u locu era umbrosu à veru.
Lachètini di coglia, accantonu l’attrazzi sparti intornu è si chjùsini à a lestra in casetta. Ùn c’era sarratura nè chjavi. L’omu missi un piòttulu di traversu, fittu ad ogni capu in u muru. Cusì a porta li parsi assicurata. È c’era vulsutu à falli i forzi par lampalla in terra. A donna facìa i so fatti. Avìa accesu u focu annantu à a ziglia infiarendu a deda, è u maritu puliscìa i canni di u fucili.
Fora, in pochi mumenti, era mossu u timpurali. U ventu scatinatu ughjulava passendu in frombu in a vaddi. Fattu cena, mancu sò fermi à veghja ; si sò chjinati sùbitu nantu à i saccona. Ma sonnu ùn li ni vinìa. Stàvani tremindui pinsirosi. Èrani da veru in gattivi panni : altru ùn pinsàvani. Di colpu li s’arrìzzani i capeddi sintendu unu ruzzu spavintosu intornu à a casetta. Parìa com’è ch’eddu currissi in ghjiru, mughjendu è arpiendu, qualchì animali maiò. Spezia di un toru salvàticu chì facìa satanassu. Mancu a si sintìani à fighjulà fora. A porta scancarata trizzinava ribumbendu da tamanti colpa, è u balcunettu parìa minatu di mazza. S’era spintu u focu ed era bughju cecu. Satanassu era par aria è ùn c’era l’arti di parallu.
A nuttata, a vi pinseti, a si sò passata trimendu. Ùn cumpìia più. Era divintata un’ eternità. L’ori èrani sèculi. Ogni stonda li mucava a menti. À u prima chjarori di l’alba, sò taciuti i rimori di suttrattu. Ani apartu a porta, ma sghignèndula, guasi in timiconu ; ma fora ùn c’era nudda. U celi era porgu è a curina li frighjìa i carri. Senz’altru, sò cumpariti in paesi, purtendu in coddu tutti i so bisacci. Ani contu a passata è si ni sò vultati in paesi soiu. Ghjuntu in casa soia, a donna s’hè ammalata è si n’hè morta. Incausàvani qualchì freba cavaddina, ma mancu saparìu dì. D’altrondi ùn s’hè imparata cà da dopu ch’edda era morta.
Ciò chì sarà statu issu animali maiò chì ruzzava, ùn si poti sapè. À chì dicìa ch’edda era qualchì anima dannata chì andava ariunda à purgà i so piccati, à chì dicìa ch’eddu era qualchì toru salvàticu chì era imbistialitu è chì vinìa à zampittà in ghjiru à a casetta. Ma si malizieghja sempri qualchì misteru, è i ziteddi voni sapè in tutti i mòrimi di conti, ma Ninninu ùn a sà… o ùn voli palisà… Eppo’ dici : steti zitti, o beddi zitè, sò cosi di l’altru mondu è ùn ci vò à bruzzicalli. Cusì i si caccia di vìa. Ma custannu, compiu l’invernu è spizzatu u branu, l’eredi di quiddu chì s’era impiccatu, tombu ch’eddu avìa u figliolu, ani cercu in paesi ad unu chì vulissi taglià à razziconu issu pedi d’alivi chì ùn ni voni mancu più senta nomu.
È volta è ghjira, ùn ani trovu cà à Donu, unu scapricciatu, chì accittessi ‘ssa faccenda. S’edda c’era vulsuta, s’era attaccatu, di denti, ancu à a croci ! Paura ùn ni cunniscìa, nè à viaghjà di notti nè in qualvoglia fussi locu ch’eddu si truvessi. Ùn cunniscìa nemmenu u so prìculu. Arrimani da mani, cù a sega meccànica in coddu, à musetta cinta, hè falatu zifulendu. Passendu pà A Pianedda, hà fattu attu à Santa chì fighjulava in balconu neci ch’edda scuzzulava qualchì stracciu. È, prima di francà, hà cappiatu uni pochi di parulacci. Tandu, Santa s’hè trapesa bucchiturtèndulu. À cap’è à a sera nimu avìa più vistu à Donu. Nè Niculina in caffè, nè preti Dumenicu in piazza di ghjesgia. Da casa soia, u fumarolu ùn lacava scappà mancu un filu di fumu. In paesi èrani in pinseri par bè. U preti dicisi à fà mondu, chjamendu à l’òmini in caffè.
Sarani stati setti ori di sera è ci appruntàvami à mova, quandu Santa affacca par mezu à no à fiatu in bocca. Chì ci hè ! Chì ùn ci hè !
Dumandava à tutti : “L’eti più vistu à Donu ? L’eti più vistu à Donu ?” – “Chì ci hè ? Chì ci hè ?” li chirìa u preti. – “Zittu, vè, o missè ! hè cuddata avà a mumma par piazza di funtana !” – “Ma chì conti, o scimò ?” – “A vi dicu, o missè ! cuddava a mumma da lochi chì nimu ci stà, è purtàvani in tàvula un omu svrimbatu, a faccia pesta, sanguinosu… Mi sò falati i sensi è sò corsa quì. È avà par istrada, aghju pensu à Donu ch’e aghju vistu falà da matinata. Mittìa ghjò versu u Campu di a Noci”.
Tandu emu presu i lumi lèttrichi è semu falati. U celi era tòrbidu. Ùn si sintìa un zittu. Ghjunti sopr’à locu, emu vistu chì l’alivi di l’impiccati era sempri ritta, intreva, braccipisata, pruterva. A sega meccanica era in terra, rotta : tutta in brìcculi. Donu era da mezu à l’alivi à a casetta. Ghjacìa sanguinosu. A so faccia ùn si sciglìa più, parìa macinata. Era tuttu svrimbatu addossu. l’avìani calcicatu, pistiatu. Era mortu, quà, troncu da capu à pedi. In u vadinali d’acqua nera, ruzzava un animali maiò. Semu attratti, ma ùn s’hè vistu nudda, ùn si visticàvani cà tamanti zampati…
Quand’eddu era par compia, u Rivaritu Antonu mi presi à braccetta è ci semu tracciati par vultà in paesi. Stavu zittu, pinsendu trè mè mè à tanti affari chì mi s’addatàvani…
In bacchetta
Oghji, cù u Rivaritu Antonu, ci suliemu in piazza à a leccia, vicinu à a so casa, stendu à senta u mummulimu di un vintisgiolu chì rincheri. U soli pichja forti, ùn parimu mancu stampa d’aprili, ma nanzi di lugliu o d’aostu. U Rivaritu Antonu incatusseghja u tabaccu in a pipa, a imbura bè eppo’ l’accendi. Tira i prima pipati à a lestra eppo’ dopu più adasgiu. Ci semu calati nantu à una panca, bè bè di punta à u soli. Li dicu :
– Vi vuliu fà prisenti quant’edda m’hè piaciuta quidda passata ridìcula di a vostra zitiddina, cù a signora Arminia, chè vo m’eti cuntatu tempi fà. L’aghju tinuta à menti, è à dilla franca, quand’e ci pensu, ancu avà, mi sbotta a risa è mi campu da par mè.
– Ebbè, o amicu, à posta chì avemu tempu è laziu è chì i nostri pighjò sò arricutiti, vi cuntaraghju uni pochi di fìsichi di a signora Minnìa d’Arcusà. Ma prima vi vogliu insignà ind’edda stava. A videti, issa casa, alta dui piani daretu à a leccia, era a soia. Eiu, à ‘ssa Minnìa, l’aghju cunnisciuta propiu bè. Quand’e sò natu, era dighjà assai in anni. Ma a so ità, nimu a cunniscìa à u ghjustu, chì si calava sempri l’anni è scuntava quiddi di u vìculu. Hà addivatu u nipoti, figliolu di u frateddu maiò mortu d’una falatura, à senta dì. Dicu : à senta dì, chì comu eddu era un omu ingordu sempri tripiendu à tola, facchì s’hè sturzatu cù unu razzupettu di mèrula chì li si scansò.
Vulìati senta i raghji di Minnìa. Vuciarava è ùn a facìa più finita : “O la me fratedda ! O la me fratedda !” Ùn dicìa micca : o lu me frateddu, parlava d’eddu com’è ch’eddu fussi statu fèmina. Hè vera chì sendu sgiò, ùn pudìa micca parlà d’eddu com’è di tutti. È briunava : “O la me fratedda, da chì sò stati tanti studii ch’è tù feci à l’alti scoli ! Avà sè mortu è fermu sola !”. Ma di a caghjoni vera di a morti di u frateddu facìa acqua in bocca. Di a mèrula assassina ùn si parlò. À pinsalla ! Era bastatu un ussucciu d’acedda da stirpà a sgiurizia di tamanta zenna.
In quant’è à i studii ch’eddu feci, ùn si pò dì, à bona vìa, s’eddu sapìa mancu leghja. Quandu qualchissìa li purghjìa qualchì fogliu scrittu, dicìa sempri : “O piccatu, mi sò sminticatu i spichjetti in casa”. È cusì si sfrancava a littura è passava ch’eddu sapìa leghja. Hà avutu un ziteddu cù una serva di soiu chì ùn avìa micca u capu à segnu. L’hà ingannata è quand’edda hè aparturita, senza chì nimu a sapissi, s’hè tinutu u ziteddu è l’hà tirata fora.
Hà fattu cù issa tinta donna chì ùn era micca com’è tutti è chì ùn avìa à nimu. S’eddu avissi battutu cù una famiglia, issa donna l’avìa da anurà. Aiò, chì quissi sò cosi chì ùn si fàcini micca. Sò sempri i nucenti i paganacci. Pochi tempi dopu à u so parti, a donna s’hè lampata in fiumu da u ponti à Picconca è s’hè nigata in un’onda. Era di frivaghju. Dici chì prima di tumbassi, a donna l’avìa ghjastimatu in issa manera : “Ch’è tù morghi tù assuffucatu”. O vera o nò, a d’avìa induvinata.
U ziteddu u s’hè addivatu Minnìa. U tinìa à contu, quissa ùn si pò nigà, ma crianza ùn li n’hà datu. Facìa ciò chì li parìa da ziteddu, è struzzioni ùn li n’intrìa in capu. U preti, chì era incaricatu d’insignalli qualcosa, u liticava, u pigliava à a bedda, ma ùn valìa. Ùn c’era l’arti di caccialli u tappu chì li sarrava u ciarbeddu. U santu omu li dicìa spacinziendu : “O Antò, o Antò, o galera o calescia”. Ma Antonu calava l’arechji è mancu facìa casu à issi paroli assinnati. Ma d’issu nipoti di Minnìa ni parlaraghju più dopu.
V’aghju dittu nanzi chì a signora si chjamava Minnìa, ma d’infatti, u so veru nomu era Dumenica. Ma tuttugnunu in paesi, parlendu d’edda, dicìa Minnìa. Ma ùn a sò quali hè chì l’hà imposu issu numìgnulu. Sarà stata quand’edda era chjuca, chì i ziteddi l’ani battizzata cusì. Comu voglia fussi, da nanzi ad edda, altru nomu ùn li si pudìa dà cà signora Dumenica, o sinnò v’avìa ancu minatu subitamenti di qualchì diàvuli in capu. Chì siccomu ùn era catorria.
In casa, u cumandu d’ogni parsona è d’ogni affari l’avìa edda. Ancu u babbu è a mamma filàvani in bacchetta. Ma a càusa l’avìani eddi chì da chjuca l’avìani sfrinata è li lacàvani dì ciò chì li vinìa à a bocca. Ci sò chì criscendu si fàcini da par eddi è mùtani a so cundotta. Micca edda. Si pò ancu dì senza esagerazioni ch’edda era pighjurata. È tintu à chì ùn si sottumittìa. Ùn si pudìa apra un balconu o spizzà un pani senza chèrali l’accunsentu capu nanzi. Par una minuzìa inghjacarava roba è ghjenti è arcipisava. Andava da una stanza à l’altra brundulendu. È a sera, in u lettu, quand’edda spizzicava i conti di casa, ragunava com’è a volpi.
Ancu di grazia, dicìa u vicinali, chì a rispirazioni veni naturali è ùn dipendi micca da edda, chì ci cacciava ancu u fiatu da bocca. D’altrondi, s’edda vidìa qualchì ziteddu escia da indund’è edda mastaccendu, li si lampava sùbitu è l’aprìa a bocca par veda s’edda ùn era micca roba di casa. A facìa quissa, micca ch’edda fussi spìzzica, eh ghjà, manc’appena, era nanzi manilarga. Ma cacciatu ad edda, nimu in casa avìa drittu à dà nudda. È guasi guasi chì i servi cuntàvani i pistìcciuli chì cascàvani in terra manghjendu. S’edda vinìa da edda, dava ancu a tacca intreva di u pani, ma ùn vulìa veda smarrì un carafùgliulu senza avè accunsintutu. Or videti po’ vo certi caràttari bistrocchi.
D’altrondi ùn abbadava i parsoni. Facìa cù tutti à una para : chjuchji è maiò, òmini è donni, ghjòvani è vechji, pòvari è ricchi. Vulìa calcicà à tutti. Ùn ci n’era cà unu solu chì a prutistava, preti Francescu di Canali, piuvanu d’Arcusà. Quantu volti era custrettu à falà in Arcusà par metta u bè quandu a signora Minnìa s’intuppava à denti strinti cù u curatu d’Arcusà, preti Anselmu. U tistighjava ancu in ghjesgia, è par fin ch’edda ùn era ghjuntu, messa ùn si n’intunava. Una sola volta preti Anselmu principiò prima ch’edda ci fussi. Allora po’ quand’edda ghjunsi facchì ci volsi à senta u para pigliateni. Ancu un pocu è codda à l’altari à minallu, ma passendu par meza ghjesgia l’hè vinuta a bacìrrula ed hè cascata longa tirata.
Preti Anselmu hè un omu magranchjinu è chjuchettu, di poca parsona. D’altrondi a ghjenti u chjamava preti misgiscinu, micca ch’edda u vulissi mali chì era omu di benefatti, ma forsa cù una stampa d’affettu puru sendu a parola schirzosa assai. Ed eddu, cù a signora Minnìa, donna di poca pacenzia, ùn l’avìa mai vinta. Una, chì era sbuccata è sputrita è li cappiava qualchì spurcarìa da svargugnà un dimoniu rossu, eppo’ era più maiò cà eddu, li purtava cinqui o sei palmi. Ci vulìa à vèdalu dassi di rimenu è tirassi in daretu quand’edda u pigliava in bocca.
Inveci cù u piuvanu s’accalava anch’edda. Era un omu tamant’è un campanili. Quand’eddu susciava intunava u casamentu è quand’eddu starnutava fendu : “Arciò ! Arciò !” parìani alquanti mazzati in u muru. Ancu u vescu u timicava. È quand’edda li saltava, spacinziava contr’à munsignori è u mandava à spassu dicendu : “Sua eccellenza, sua ghjambirossa, ùn li pregu altru, ch’eddu li venghi u mali di corpu, a diarìa in sangui” è si campava da a risa. È quand’eddu si campava eddu da a risa, si campava ancu u sulaghju chì u sutrinnava, i cazzaroli stintinnàvani in cucina è l’urloghju sunava l’ora inveci di a meza.
È à a signora l’incantava i varmi in un modu sulennu chì li bastava più pocu. Si vindicava ancu di l’ubligazioni ch’eddu avìa avutu di falà in Arcusà à piglià pratesa di quiddu tintu curatu. Pà eddu era una trabalsa da Canali ad Arcusà, eppo’ dopu à vultà. Ogni volta cambiava cavaddu, è u cavaddu ci vulìa à buscallu. Chì, omu grossu cumpagnu ùn ci n’era par ghjirà un mezu mondu. È i cavaddi, purtàtulu una volta, quand’eddi u vidìani fughjìani à tintenna tappata, o s’eddi èrani liati à a cavezza, spurrichjàvani, arpiàvani è furmitendu s’arcipisàvani. C’èrani l’arvai à tènali liati. Faci chì ogni volta era a sinagoga. Vinutu à parta, s’accogli u paesi in piazza è movi a farramoga.
– Vi vuliu fà prisenti quant’edda m’hè piaciuta quidda passata ridìcula di a vostra zitiddina, cù a signora Arminia, chè vo m’eti cuntatu tempi fà. L’aghju tinuta à menti, è à dilla franca, quand’e ci pensu, ancu avà, mi sbotta a risa è mi campu da par mè.
– Ebbè, o amicu, à posta chì avemu tempu è laziu è chì i nostri pighjò sò arricutiti, vi cuntaraghju uni pochi di fìsichi di a signora Minnìa d’Arcusà. Ma prima vi vogliu insignà ind’edda stava. A videti, issa casa, alta dui piani daretu à a leccia, era a soia. Eiu, à ‘ssa Minnìa, l’aghju cunnisciuta propiu bè. Quand’e sò natu, era dighjà assai in anni. Ma a so ità, nimu a cunniscìa à u ghjustu, chì si calava sempri l’anni è scuntava quiddi di u vìculu. Hà addivatu u nipoti, figliolu di u frateddu maiò mortu d’una falatura, à senta dì. Dicu : à senta dì, chì comu eddu era un omu ingordu sempri tripiendu à tola, facchì s’hè sturzatu cù unu razzupettu di mèrula chì li si scansò.
Vulìati senta i raghji di Minnìa. Vuciarava è ùn a facìa più finita : “O la me fratedda ! O la me fratedda !” Ùn dicìa micca : o lu me frateddu, parlava d’eddu com’è ch’eddu fussi statu fèmina. Hè vera chì sendu sgiò, ùn pudìa micca parlà d’eddu com’è di tutti. È briunava : “O la me fratedda, da chì sò stati tanti studii ch’è tù feci à l’alti scoli ! Avà sè mortu è fermu sola !”. Ma di a caghjoni vera di a morti di u frateddu facìa acqua in bocca. Di a mèrula assassina ùn si parlò. À pinsalla ! Era bastatu un ussucciu d’acedda da stirpà a sgiurizia di tamanta zenna.
In quant’è à i studii ch’eddu feci, ùn si pò dì, à bona vìa, s’eddu sapìa mancu leghja. Quandu qualchissìa li purghjìa qualchì fogliu scrittu, dicìa sempri : “O piccatu, mi sò sminticatu i spichjetti in casa”. È cusì si sfrancava a littura è passava ch’eddu sapìa leghja. Hà avutu un ziteddu cù una serva di soiu chì ùn avìa micca u capu à segnu. L’hà ingannata è quand’edda hè aparturita, senza chì nimu a sapissi, s’hè tinutu u ziteddu è l’hà tirata fora.
Hà fattu cù issa tinta donna chì ùn era micca com’è tutti è chì ùn avìa à nimu. S’eddu avissi battutu cù una famiglia, issa donna l’avìa da anurà. Aiò, chì quissi sò cosi chì ùn si fàcini micca. Sò sempri i nucenti i paganacci. Pochi tempi dopu à u so parti, a donna s’hè lampata in fiumu da u ponti à Picconca è s’hè nigata in un’onda. Era di frivaghju. Dici chì prima di tumbassi, a donna l’avìa ghjastimatu in issa manera : “Ch’è tù morghi tù assuffucatu”. O vera o nò, a d’avìa induvinata.
U ziteddu u s’hè addivatu Minnìa. U tinìa à contu, quissa ùn si pò nigà, ma crianza ùn li n’hà datu. Facìa ciò chì li parìa da ziteddu, è struzzioni ùn li n’intrìa in capu. U preti, chì era incaricatu d’insignalli qualcosa, u liticava, u pigliava à a bedda, ma ùn valìa. Ùn c’era l’arti di caccialli u tappu chì li sarrava u ciarbeddu. U santu omu li dicìa spacinziendu : “O Antò, o Antò, o galera o calescia”. Ma Antonu calava l’arechji è mancu facìa casu à issi paroli assinnati. Ma d’issu nipoti di Minnìa ni parlaraghju più dopu.
V’aghju dittu nanzi chì a signora si chjamava Minnìa, ma d’infatti, u so veru nomu era Dumenica. Ma tuttugnunu in paesi, parlendu d’edda, dicìa Minnìa. Ma ùn a sò quali hè chì l’hà imposu issu numìgnulu. Sarà stata quand’edda era chjuca, chì i ziteddi l’ani battizzata cusì. Comu voglia fussi, da nanzi ad edda, altru nomu ùn li si pudìa dà cà signora Dumenica, o sinnò v’avìa ancu minatu subitamenti di qualchì diàvuli in capu. Chì siccomu ùn era catorria.
In casa, u cumandu d’ogni parsona è d’ogni affari l’avìa edda. Ancu u babbu è a mamma filàvani in bacchetta. Ma a càusa l’avìani eddi chì da chjuca l’avìani sfrinata è li lacàvani dì ciò chì li vinìa à a bocca. Ci sò chì criscendu si fàcini da par eddi è mùtani a so cundotta. Micca edda. Si pò ancu dì senza esagerazioni ch’edda era pighjurata. È tintu à chì ùn si sottumittìa. Ùn si pudìa apra un balconu o spizzà un pani senza chèrali l’accunsentu capu nanzi. Par una minuzìa inghjacarava roba è ghjenti è arcipisava. Andava da una stanza à l’altra brundulendu. È a sera, in u lettu, quand’edda spizzicava i conti di casa, ragunava com’è a volpi.
Ancu di grazia, dicìa u vicinali, chì a rispirazioni veni naturali è ùn dipendi micca da edda, chì ci cacciava ancu u fiatu da bocca. D’altrondi, s’edda vidìa qualchì ziteddu escia da indund’è edda mastaccendu, li si lampava sùbitu è l’aprìa a bocca par veda s’edda ùn era micca roba di casa. A facìa quissa, micca ch’edda fussi spìzzica, eh ghjà, manc’appena, era nanzi manilarga. Ma cacciatu ad edda, nimu in casa avìa drittu à dà nudda. È guasi guasi chì i servi cuntàvani i pistìcciuli chì cascàvani in terra manghjendu. S’edda vinìa da edda, dava ancu a tacca intreva di u pani, ma ùn vulìa veda smarrì un carafùgliulu senza avè accunsintutu. Or videti po’ vo certi caràttari bistrocchi.
D’altrondi ùn abbadava i parsoni. Facìa cù tutti à una para : chjuchji è maiò, òmini è donni, ghjòvani è vechji, pòvari è ricchi. Vulìa calcicà à tutti. Ùn ci n’era cà unu solu chì a prutistava, preti Francescu di Canali, piuvanu d’Arcusà. Quantu volti era custrettu à falà in Arcusà par metta u bè quandu a signora Minnìa s’intuppava à denti strinti cù u curatu d’Arcusà, preti Anselmu. U tistighjava ancu in ghjesgia, è par fin ch’edda ùn era ghjuntu, messa ùn si n’intunava. Una sola volta preti Anselmu principiò prima ch’edda ci fussi. Allora po’ quand’edda ghjunsi facchì ci volsi à senta u para pigliateni. Ancu un pocu è codda à l’altari à minallu, ma passendu par meza ghjesgia l’hè vinuta a bacìrrula ed hè cascata longa tirata.
Preti Anselmu hè un omu magranchjinu è chjuchettu, di poca parsona. D’altrondi a ghjenti u chjamava preti misgiscinu, micca ch’edda u vulissi mali chì era omu di benefatti, ma forsa cù una stampa d’affettu puru sendu a parola schirzosa assai. Ed eddu, cù a signora Minnìa, donna di poca pacenzia, ùn l’avìa mai vinta. Una, chì era sbuccata è sputrita è li cappiava qualchì spurcarìa da svargugnà un dimoniu rossu, eppo’ era più maiò cà eddu, li purtava cinqui o sei palmi. Ci vulìa à vèdalu dassi di rimenu è tirassi in daretu quand’edda u pigliava in bocca.
Inveci cù u piuvanu s’accalava anch’edda. Era un omu tamant’è un campanili. Quand’eddu susciava intunava u casamentu è quand’eddu starnutava fendu : “Arciò ! Arciò !” parìani alquanti mazzati in u muru. Ancu u vescu u timicava. È quand’edda li saltava, spacinziava contr’à munsignori è u mandava à spassu dicendu : “Sua eccellenza, sua ghjambirossa, ùn li pregu altru, ch’eddu li venghi u mali di corpu, a diarìa in sangui” è si campava da a risa. È quand’eddu si campava eddu da a risa, si campava ancu u sulaghju chì u sutrinnava, i cazzaroli stintinnàvani in cucina è l’urloghju sunava l’ora inveci di a meza.
È à a signora l’incantava i varmi in un modu sulennu chì li bastava più pocu. Si vindicava ancu di l’ubligazioni ch’eddu avìa avutu di falà in Arcusà à piglià pratesa di quiddu tintu curatu. Pà eddu era una trabalsa da Canali ad Arcusà, eppo’ dopu à vultà. Ogni volta cambiava cavaddu, è u cavaddu ci vulìa à buscallu. Chì, omu grossu cumpagnu ùn ci n’era par ghjirà un mezu mondu. È i cavaddi, purtàtulu una volta, quand’eddi u vidìani fughjìani à tintenna tappata, o s’eddi èrani liati à a cavezza, spurrichjàvani, arpiàvani è furmitendu s’arcipisàvani. C’èrani l’arvai à tènali liati. Faci chì ogni volta era a sinagoga. Vinutu à parta, s’accogli u paesi in piazza è movi a farramoga.