Robba
 



U Rivaritu Antonu (8)




U mese scorsu, s'hè parlatu assai di manghjusca è d'ingurdizia. Stu mese, u Rivaritu Antonu ci parla d'altri sapori, quelli liati à l'alcolu, è di i so effetti varii. Iè, l'avete capita, parlemu di briachine in paese... è ci campemu !



Una damisgiana di vinu

Raymond Depardon
Raymond Depardon
 L’ùltima volta, u Rivaritu Antonu parlava di a baruffa successa trà a signora Minnìa d’Arcusà è preti Francescu di Canali, par vìa di una quistioni chì arriguardava un culteddu da taglià u casgiu. Datu chì a vita è i fatti di tutti issi parsoni m’intarissava, l’aghju dumandatu di parlammi d’Antonu, u nipoti carnali di a signora Minnìa. Sintimu à u Rivaritu Antonu :
– Vi dicìu, o amicu, chì Antonu era figliolu di u frateddu di a signora. Com’è u babbu morsi ghjòvanu, affucatu da un razzupattu di merula, è chì mamma ùn n’avìa cunnisciutu, fù addivatu da a zìa. D’altrondi Antonu hè sempri vivu, ma avà stà in Picconca. Bistialità n’hà fattu, è ni faci sempri, quant’è un preti ni pò binidiscia. A s’hè sapiuta a zìa chì battìa di dalli una poca di crianza. Ma, eh ghjà ! ùn ci poti rescia in nisciun manera, era quant’è à zappà in acqua. In u zucchinu, ghjudiziu ùn ci n’intrìa mancu par falà l’aria. Micca ch’eddu ùn fussi astutu. Mancu stampa. Era ancu troppu astutu, ma ùn vulia fà nudda, è tutta a so astutezza a mittìa in i gattivi azzioni.

In casa, c’era roba è solda. Eppo’ nudda di quissa, era sirvutu in cuchja. Da chjucu, ùn facìa cà fìsichi è scherzi, unu megliu di l’altru. È criscendu, pighjurava. A di dicìa a signora : “Più cresci è più intuntisci”. Tandu si campava da a risa fendu arechji di marcanti. U so tempu u si passava in festi. È cù una squatra di mascalzoni biìani è cianciàvani. À quiddi quà, sgueltri è sfaticati, tuttu li vinìa scuccagnatu, chì a roba ch’eddi cunsummàvani ùn l’era custata nudda, era tutta roba di Minnìa.
Una sera, à notti fatta, a signora, dopu cena, s’era missa parpena in balconu da goda u sirenu. Ùn era pusata, ch’edda senti un mummulinu in piazza. Era Antonu cù a so squatra chì chjichjulàvani matriculendu qualchì misfattu. Edda parava l’arechji ma senza fassi veda. Ùn si pudìa trapenda è stava in daretu. Ma sintìa ciò ch’eddi dicìani : Antonu avìa dicisu d’arrubà una damisgiana di vinu in sulaghjolu. Dopu a s’avìani da bìa insemu in piazza à a funtana.

Antonu hà missu l’impresa in campu. Hè cuddatu pedicalzu pedicalzu. Ùn s’intesi trinnà mancu una scalina. Hà smarchjatu a sarratura di a porta di sulaghjolu, s’hè affaccatu à u balcunettu, hà missu a funa à a tagliola, hà attaccatu a damisgiana, ma pianamenti è bè ch’edda ùn impittessi. Qualchissìa da in ghjò facìa ghjiculà a funa è a damisgiana falava gurguzzendu d’essa ciambuttata.
Ma, nantu à a falata, a signora chì a vidìa, a si colsi beddu beddu, a disciolsi senz’altru è a missi in càmara. È senza perda tempu, chì s’era munita capu nanzi, appiccò à a funa un buttiglionu d’acqua.

Da in ghjò ani maliziatu chì qualcosa succidìa, ma era bughjiconu è ùn vidìani un’acca. Ùn hè cà stappendu u buttiglionu ch’eddi ani capitu chì Minnìa avìa sustituitu u buttiglionu d’acqua à a damisgiana di vinu. Ma nimu dissi nudda, ed hè propiu u casu di dilla, tutti quanti fècini acqua in bocca. Ma l’affari ùn era andatu innavvistu, chì da casa soia, – u videti u scalonu quà di punta -, u nànnaru Acchillu l’avìa visti è si feci una risata. Si ni feci una risata da par eddu, eppo’ cuntò u fattu à preti Anselmu, ma a cuntatura era à modu soiu. Parlò è ùn parlò. Dissi cusì, à bilbillinu, chì in paesi, una damisgiana di vinu era turrata di colpu buttiglionu d’acqua.
U casu chì si praducìa era strasurdinariu. Omu bravu com’è preti Anselmu n’aghju cunnisciutu pochi, ma avìa un difettu maiò. Era ignuranti com’è Bridda, è ùn hè quissu u difettu, ma vulìa sempri fà u sapienti. È s’era missu à scartafaccià in qualchì libracci ch’eddu avìa in casa. Si ramintava chì, di fatti, in u Vangelu c’era stata una passata chì trattava di vinu è d’acqua. Ma, à u ghjustu, ùn avìa sapiutu dì s’edda era l’acqua divintata vinu, o u vinu divintatu acqua.

È pinsava è pinsava. Forsa n’avìa pussutu fà qualchì prèdica sulenna, spicifichendu ogni minuzìa, cù a tesa è a pratesa, mintuendu à san Tumasgiu è à sant’Austinu. È forsa chì issa prèdica u vescu l’avarìa avvintata è chì cusì ad eddu l’avarìani crisciutu gradu è dàtuli ancu qualchì canunicatu, puru chjucu, da tuccassi anch’eddu qualchì rivinutu mansu mansu. Ùn sarà micca statu più scemu cà un antru. Micca più scemu ùn si sà, ma menu scemu ùn era, quissa si pò accirtà.
C’era un affari chì u frasturnava è li mittìa i pinseri in capu. Avìa da mintuà o nò, à san Tumasgiu ? Sicura, in u dibàttitu l’era ghjuvata, chì si tratta di un santu di prima trinca è micca di un misgiscinu chì passa innavvistu è chì nimu ci faci casu. Ma à san Tumasgiu ùn si pò tuccà cusì à a prima. È quand’eddu si parla di tuccà, cù san Tumasgiu, hè un affaronu. Chì, tuccà, san Tumasgiu, hà tuccatu. È ùn cridìa cà ciò ch’eddu tuccava di ditu soiu. È, si sà, una vita ùn basta da tuccà è pruvà tuttu.

Allora cascava mali à metta in càusa à san Tumasgiu, par vìa chì, eddu, preti Anselmu, ùn l’avìa micca vista a damisgiana di vinu cambiata buttiglionu d’acqua. Ùn era cà par senta dì. È, ditu, toccu ùn si n’era liccatu da pudè accirtà a cambiazioni. Eppo’ a quistioni era doppia : c’era u vinu cambiatu acqua, eppo’ c’era a damisgiana cambiata buttiglionu.
È cusì pinsendu, affannatu è bè, chì si sciaccava una cuppetta di caffè colma in bocca, li vensi chì forsa ùn era micca un miràculu di Cristu, ma qualchì fìsica di Anghjulu quì è san Martinu ! o par dilla più à l’accorta, di Satanassu. Madonna ! Li s’arrizzava u pelu addossu. Quissu u fattu andava più luntanu di ciò ch’eddu cridìa à u principiu. Più aspittava è più a quistioni era priculosa. Ci vulìa à cuntà u fattu tali è quali, è piglià cunsigliu di qualchì altu struitonu chì ci capiscìa.

Pinsava à preti Lèzdina, ma ùn si fidava tantu d’eddu chì ùn si primurava cà d’accoglia roba è solda è ùn vulìa senta discorsi teològichi. Eppo’ l’avarìa da dì subitamenti chì eddu ùn ci capiscìa è chì si trattava di quistioni di canònichi è di veschi. Pinsava à preti Francescu, piuvanu di Canali, ma si fidava ancu menu d’eddu. Micca ch’eddu u vulissi mali chì cun eddu era bravu è megliu. Pigliava sempri a so pratesa in i litichi cù a signora Minnìa è a facìa stà zitta.
Pinsava è pinsava, ma altri preta ùn li vinìa da fidassi. U vescu era luntanu è ùn era mancu sicuru di fassi capì da eddu. È, stà cusì ùn pudìa più stà. Li prudìa u ciarbeddu è pirdìa sonnu è riposu. D’altrondi tuttugnunu in paesi a vidìa chì preti Anselmu era turbatu. Si sbagliava in i rùbrichi di a messa, inciampava cuddendu à l’altari è, missu à pridicà, ùn a facìa più finita. Nimu ci capìa nudda è in u discorsu buliava tuttu.

Ùn ci n’era cà unu chì si campava da a risa, era Acchillu, chì sapìa i mutivi di a situazioni. Ma videndu chì l’affari pighjuràvani è chì preti Anselmu pirdìa u gustu di ogni cosa, dicisi à cuntà u casu à preti Francescu. Sintendu a passata, preti Francescu missi à rida. È, da tantu à ch’eddu ridìa, volsi attraghja u vicinali. Chì ci sarà ! Chì ùn ci sarà !
A tamba di preti Francescu cuddava è falava, è a so valetta à trè ranghi era à l’affaccu. Risa tamanta ùn si n’era mai intesu. Li si pudìani cuntà i denti in bocca. Ancu di grazia chì i canteddi ùn lintàvani. U sulaghju spasimava da a risa. I tàvuli facìani spaghja è appaghja. È ancu Acchillu, chì cunniscìa à preti Francescu, era surpresu da tamanta scaccannera chì mittìa u sullevu in Canali.

Mai avìa pensu Acchillu chì a so lingua avissi mossu un rimisciu cumpagnu. In pochi mumenti, Arcusà è Canali avìani intesu a voci di issu fattu sprupusitatu. Acchillu era ghjuntu da matinata in casa à preti Francescu, ed era meziornu è ridìa sempri u preti. È sburrendu da a risa briunava svultendu l’ochja : “Ma comu mai pudarà turrà acqua u vinu ! Ch’eddu venghi acetu ancu ! Ma acqua ! Hè u so ciarbeddu maccu chì hè pienu ad acqua !” È parti è ridi dinò zampittendu.
A signora Minnìa avìa intesu discorra anch’edda di issu miràculu di u vinu cambiatu acqua, ma stava zitta. È u nipoti Antonu è i so amichi anch’eddi stàvani zitti. Avìani a vargogna d’èssasi lasciati ingannà da a signora. Di sicuru ùn era quissa una prova da vantassi. Ma Antonu ùn a pudìa spona chì a zìa l’essi coltu a damisgiana, eppo’ pinsava comu mai si pudarìa fà una risata à i costi d’Acchillu. Cusì à a prima ùn li vinìa nudda in idea, ma vi cuntaraghju comu l’affari successi senza chì nimu a s’aspittessi.

Zìa Catoscia

L’ùltima volta, u Rivaritu Antonu parlava di a passata di a damisgiana di vinu turrata buttiglionu d’acqua, è di l’intinzioni di Antonu, u nipoti di a signora Minnìa, di pagàssini di u nànnaru Acchillu chì avìa contu u fattu è s’era campu da a risa. Sintimu à u Rivaritu Antonu :
– Vi dicìu, o amicu, chì ad Antonu l’era ghirbata pocu è micca chì u nànnaru Acchillu avissi contu a passata di a damisgiana di vinu è chì tuttu u circondu avissi sapiutu u fattu. D’altrondi preti Francescu era falatu in Arcusà à dì à preti Anselmu chì miràculu ùn ci n’era statu, nemmancu malizia dimuniali. L’avìa dittu ridachjulendu : “U me tintu, vi boddi u ciarbeddu. Chè vo ùn èssiti più à parlà d’issa damisgiana chì, osinnò, vi mettu una camorra bedda imbilfarrata ! Era una trascaldatura di u vostru ciarbeddu. Allora avà steti à senta à mè : accuntintetivi di i vostri rùbrichi abituali è ùn andeti à sbulicaccià in i quistioni d’alta sapienza. Eppo’, à rombu di ciambuttà a damisgiana, s’aceta u vinu. Cusì cù u vostru ciarbeddu. À rombu di sdrifinallu, s’hà da sbrughja par bè, o tintu à vo !”

Sintendu stu monitu, à preti Anselmu li falonu i sensi è, lintendu un brionu asciuttu, com’è un topu chì s’assuffoca, infribbò di suttrattu. L’avìa luttata trè ghjorna è trè notti. Ancu di grazia, avìani subitamenti chjamatu à Lavisa di A Penta chì li feci una tisana d’arbi buliati. Par fallu bìa, li sciaccava in bocca un imbutu maiò è lampava a tisana à lampera. Dicìa ridendu : “Sì a broda torra vinu, o tamanta a sborgna ! S’eddu ùn campa cù tutta issa midicina, tagliètimi puri a me capaccia !”
È brega è brega, a tisana di Lavisa li sgurgò, soca, u cunduttu maestru di a marodda. Cusì tratturrò è vultò in sè preti Anselmu. Era afflittu è sbiancaticciu, ma cuntenti d’essa vivu. Li dissi preti Francescu, cun affettu : “Avà, o misgiscì, prumittiti d’ùn corra più appressu à i quistioni teològichi” o matafisichi chè vo ùn pudeti capitanà, è d’ùn primuravvi cà di a vostra duttrinedda !” Risposi senz’altru preti Anselmu : “Prumissa vi sìa, o sgiò piuvà !” Bona nova corsi sùbitu chì preti Anselmu puri puri era sanu è lìbaru, è ridìa Arcusà cù tuttu u lucali. Chì, preti Anselmu, omu bravacciu, era tinutu in manu da tutti quanti.

Ma Antonu, u nipoti di a signora Minnìa, ùn era chetu è pagatu. Acchillu, u nànnaru, l’avìa fattu un taglianasu cuntendu in paesi è altrò a passata di a damisgiana di vinu, chì li tolsi Minnìa. Cù Acchillu, Antonu ùn dicìa nudda. Ma li buddìa a civa è circava di falli qualchì scherzu. Micca ch’eddu l’avissi in unca, à u veru fondu, ma ùn a pudìa spona d’essa statu presu in irisa.
Ad Antonu li piacìa à rìdasini di l’altri, ma mai ch’edda sìa chì l’altri ridìssini d’eddu ! Tandu s’ammurciava, è s’eddu a pudìa ficca à qualchiadunu senza essa vistu, ùn tirava mai in daretu.

Qualchì ghjorna dopu, morsi à l’assindotta Petru Zìppara, dettu Bisciganti. U chjamàvani Zìppara chì era tambutu, è Bisciganti par vìa chì guasi ad ogni frasa aghjustava à daretu : “Bisciganti !” Cusì li firmò u nomu. Era mortu d’unu sboccu di sangui à trè ori dopumeziornu. È, voltu setti ori, in caffè à Puppona – u videti issu caffè, quà in fondu di piazza – (è u Rivaritu Antonu m’inditò u locu) –, c’èrani Antonu è a so squatra di mascalzoni schirzosi è allaziati : Petru, Taviu, Dumenicu è Vincenti. Zìa Catoscia, a mamma di Puppona, arrimbata à u parastaghju, sirvìa à u bancu l’òmini chì biìani.
Vincenti, chì era u più sgaiuffu di tutti i ghjuvanotti, li dicìa à l’arechji ad Antonu : “Mandemu ghjà un ziteddu ch’eddu dicissi ad Acchillu chì Puppona l’aspetta quì senz’altru, ma ch’eddu vinissi senza circà di sapè nè dumandà nienti”. – Mandonu à Zampaglinu, unu sbarrazzinu anchipaccu, chì ghjucava in istretta, è à cap’è à una stonda, vi vèdini ghjunghja ad Acchillu, sbiaccatu è à fiatu in bocca. Era pussutu sfraià u campanili, di sicuru ùn s’era mancu vultatu, da tantu à ch’eddu era infanfatu.

S’era missu un cassinu rossu à u cuddari di a camisgia è s’era incappiddatu. Casu mai ch’eddu piacissi à Puppona ! Quali a sà ! Pà edda, era prontu à cunsumassi ! I ghjuvanotti facìani neci d’ùn vedalu è discurrìani trè eddi di a morti di Petru Zìppara chì s’era appuddatu l’anca. Ma, à l’appiattu, Antonu avìa datu l’uchjata à zìa Catoscia ch’edda sirvissi l’acquavita ad Acchillu chì stava mutu in cògitu.
Zìa Catoscia sposi u bichjirinu nantu à u bancu, ind’edda vidìa affaccà u cappeddu, è impièndulu li dicìa : “A vè, o Acchì, oghji ti dò à bìa in u bichjeri di u tintu Dolfu”. È Acchillu fighjulava in punta di pedi, chì l’onori fàttuli era maiò quant’eddu pudìa essa. Ùn èrani cà i capi principali o i preta piuvani chì biìani in quissu u bichjirinu à pidazzu. È pinsava chì soca era chì Puppona l’avìa da cunfidà à mumenti qualchì sicritucciu, è pò darsi, ùn si pò mai sapè, ch’edda li palisarìa u so amori.
Ma, par ora, si sciaccava a prima bichjirinata d’acquavita. Ed era atturcinata, chì Puppona ùn sirvìa cà roba bona. Feci par pagà, ma zìa Catoscia li dissi : “Oghji ùn paghi. A sà chì quiddu chì bii in u bichjeri di Dolfu, nè paga, nè ricusa di bìa”.

U bichjirinu ùn pusava. Facìa empii è sbiota. Zìa Catoscia l’impiìa è u nànnaru Acchillu u sbiutava fendu sciucchittà a lingua. Ùn si sintìa cà : “Tlan ! Tlan ! Tlan !” Eppo’ s’allisciulava i mustacci. Di quandu in quandu s’alzava in punta di pedi, stendu drittu com’è un piòttulu fittu è ùn li trimava un capeddu.
Chì siccomu ùn era avvezzu à biaccià. È ciò chì zìa Catoscia l’avìa sirvutu in sinu ad avà ùn era mancu, à bona vìa, da appuntalli i so scarpi.

Ad ogni passata è ad ogni vinuta daretu à u bancu, neci di dà capu à qualchì fattu, zìa Catoscia chì li tinìa l’ochja addossu, sirvìa ad Acchillu. I ghjuvanotti ridìani trè eddi, pusati à una tola in fondu di caffè, stendu à senta. Ma Acchillu biìa sempri fendu : “Tlan ! Tlan ! Tlan !” A buttiglia spizzata nanzi, à bedda posta, ùn era più cà meza, è Acchillu era sempri in sè. Una, chì l’acquavita era cusì liccataghja è l’appuntava u palpaghjolu, eppo’ c’era u mutivu chì Puppona l’avìa mandatu à chjamà.
Ma ci vulìa à fà acqua in bocca. Sintìa chì un focu li currìa in u sangui è l’intustava i ciarbeddi, ma si sintìa propiu bè, eppo’ a spesa ùn era à i so costi. Li parìa chì a so marodda era pizzicata da spini vintosi è li vinìani i suddìzzichi.

 

Per leghje di più

Per ritruvà l'altre puntate di u Rivaritu Antonu, ghjè quì
A prima
A seconda
A terza
A quarta 
A quinta
A sesta

A settima
Mercredi 28 Octobre 2026
Rinatu Coti


Dans la même rubrique :
< >

Mardi 29 Septembre 2026 - 16:24 Granu d'avvene, tenir le feu vivant

Mardi 1 Septembre 2026 - 19:45 Ce que voir veut dire, avec Ange Leccia